Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Майҙан (байрам)

Майҙан (рус. Майдан) — башҡорттарҙың традицион байрамы[1]. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарында ла (ҡаҙаҡтар, нуғайҙар, татарҙар һ.б.) үткәрелгән.

Тарихы

Майҙан байрамының башланғысы булып ырыу-ҡәбилә берләшмәләренең халыҡ йыйындары тора. Уларҙа мөһим мәсьәләләр хәл ителгән, етәкселәр һайланған, килешеүҙәр төҙөлгән. Ваҡыт үтеү менән йыйындар халыҡ байрамы рәүешен алған[2].

Ислам ҡабул иткәнгә тиклем байрам элементтары ырым-һынамыштар (иген уңышы, мал тыуымы, тәбиғәт көстәренә бағышлау) менән бәйле булған[3].

Ваҡыты һәм урыны

Ғәҙәттә байрам сәсеү эштәре тамамланғас, май аҙағына билдәләнгән. Байрамды үткәреү өсөн ялан йәки ҡалҡыу урын һайланған. Байрамда бер йәки бер нисә күрше туғандаш ауылдар халҡы ҡатнашҡан[4].

Махсус билдәләнгән саҡырыусылар күрше ауылдарҙа йәшәүселәргә байрам үткәреү көнө тураһында хәбәр иткән[1].

Майҙанды әҙерләү

Байрам башланыуға ҡарай бүләктәр, ҡунаҡтарҙы һыйлау өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға аҡса йыйылған.

Байрам диаметры яҡынса 50 метрға тиклем булған түңәрәк формаһындағы майҙанда үткәрелгән. Майҙан ботаҡтар менән кәртәләп алынған. Уның үҙәгендә оҙон, 10 метрға тиклем бейеклектәге ҡолға ҡуйылған[1].

Башҡортостандың айырым райондарында майҙанды биҙәү өсөн туҡыма балаҫтар, тар оҙон балаҫтар, ашъяулыҡтар ҡулланылған. Ҡунаҡтарҙы махсус кейенгән кешеләр ҡаршылаған[3].

Һәр ғаилә майҙан тирәләй тирмә йәки ҡыуыш ҡорған. Майҙан тирәләй ҡарттар, балалар, улар артынан — ирҙәр ултырышҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым сағыу биҙәлгән майҙан әҙерләнгән[5].

undefined

Байрам барышы

Майҙан байрамы үҙәк майҙандан йырағыраҡта ат сабышы менән башлана. Көн дауамында түбәндәге ярыштар һәм уйындар үткәрелә:

  • көрәш (башҡортса көрәш);
  • йүгереү;
  • алыш (ҡылыс, һайыҫҡан менән);
  • һикереү;
  • йәйәнән атыу;
  • халыҡ бейеүҙәре, йырҙары башҡарыу;
  • ҡурайҙа уйнау;
  • сәсәндәр ярышы[1][4].

Еңеүселәр ҡиммәтле бүләктәргә лайыҡ булған: айғыр, һарыҡ, яулыҡ, таҫтамал һ.б.

Байрамдың тәүлеккә тиклем һуҙылыуы мөмкин булған. Ҡайһы бер тарафтарҙа уның менән туйҙар йә йәрминкәләр тап килтерелгән[1].

Байрам аштары

Ҡунаҡтарҙы һыйлар өсөн традицион нигеҙҙә түбәндәге ризыҡтар әҙерләнгән:

Хәҙерге заманда

Хәҙерге Башҡортостанда һәм Рәсәйҙең башҡорттар күпләп йәшәгән ҡайһы бер төбәктәрендә Майҙан байрамы этнографик фестиваль рәүешендә тергеҙелә. Ул йәмәғәт ойошмалары, музейҙар, район хакимиәттәре тарафынан ойошторола. Этнографик майҙандарҙа халыҡтың традицион милли кейеме, аш-һыуы, бейеүе, йыры күрһәтелә[1].

Майҙан байрамы башҡорттарҙа ғына түгел, ә ҡаҙаҡ, нуғай һәм татар кеүек башҡа төрки халыҡтарҙа ла тергеҙелә[5].

Фәнни өйрәнелеүе

Майҙан байрамы — башҡорт этнографияһының һәм фольклорының мөһим объекттарының береһе. Уны тикшереү менән Руденко Сергей Иванович, Бикбулатов Наил Вәли улы, Сәлихов Әхәт Әсәҙулла улы, Солтанғәлина Гөлнара Ғарифулла ҡыҙы кеүек ғалимдар шөғөлләнгән.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ф. Ф. Фәтихова. Майҙан (башҡ.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (17 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026. (баш.)
  2. ↑ А. З. Асфандияров, М. Х. Идельбаев. Йыйын. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (22 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2026. (рус.)
  3. ↑ 1 2 Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. (билдәһеҙ). — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 2 июнь 2026)
  4. ↑ 1 2 3 Сәлихов Ә. Ә. Башҡорт халыҡ байрамдары (билдәһеҙ). — Уфа: Китап, 2010. — 156 с. (баш.) (Тикшерелеү көнө: 2 июнь 2026)
  5. ↑ 1 2 3 Солтанғәлина Г. Ғ. Башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш байрамдары (билдәһеҙ). — Уфа: Гилем, 2016. — 208 с. (баш.) (Тикшерелеү көнө: 2 июнь 2026)

Әҙәбиәт

  • Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. — С.186, 277—278; Полевые материалы автора.
  • Бромлей Ю. В. Новая обрядность — важный компонент советского образа жизни // Традиционные и новые обряды в быту народов СССР. — М., 1981. — С.12.
  • Шарапова И. Р. Башкирские народные праздники как социокультурный Уфа. БашГУ. 2011 г. ISBN 978-5-7477-2798-4

Һылтанмалар

Категориялар