Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мария Склодовская-Кюри

Мария Саломеа Склодовская-Кюри (франц. Marie Curie, пол. Maria Skłodowska-Curie; ҡыҙ фамилияһы Мария Саломея Склодовская, пол. Maria Salomea Skłodowska; 7 ноябрь 1867 йыл — 4 июль 1934 йыл) — поляк сығышлы (физик, химик) һәм француз ғалим-экспериментаторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Сорбонна университетының беренсе ҡатын-ҡыҙ преподавателе. Нобель премияһы лауреаты: физика буйынса (1903) һәм химия буйынса (1911)[2], Нобель премияһы тарихында ике тапҡыр беренсе булған[2]. Парижда һәм Варшавала Кюри институттарына нигеҙ һалған. Пьер Кюриҙең ҡатыны, уның менән радиоактивлыҡ өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барған. Ире менән берлектә радий (от лат. radius «луч»), полоний (Польшаның латинса исеменән, Polōnia — Ватанына ҡарата ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеү билдәһе итеп шулай атаған) элементтарын асҡан.

Биографияһы

Мария Склодовская 1867 йылдың 7 ноябрендә Варшавала уҡытыусы Владислав Склодовский ғаиләһендә тыуған. был ғаиләлә унан тыш тағы өс ҡыҙ: Зофия (1862), Бронислава (1865) һәм Хелена (1866) һәм улдары Юзеф (1863) үҫкән. Ғаилә бик ауыр шарттарҙа көн иткән, әсәләре туберкулез менән оҙайлы сирләп үлгән. Аталары ауырыу ҡатынын дауалау һәм биш балаһын ҡарау өсөн бик күп эшләй. Әсәһе үлгәндән һуң, Марияның бер апаһы ла вафат булған[3].

Мария мәктәптә уҡыған саҡта уҡ бик тырыш, хеҙмәт һөйөүсе бала булған. Һәр бер эште ул, йоҡоһон ҡалдырып булһа ла, урынына еткереп башҡарған. Шунлыҡтан ул хатта, уҡыуын тамамлағас, ауырып та алған һәм оҙаҡ ҡына һаулығын нығыта.

Мария мәктәптән һуң артабан белем алырға уйлаған, тик ул ваҡытта Рәсәй империяһы составына ҡараған Привислин крайында ҡатын-ҡыҙҙарҙы юғары уҡыу йорттарына алмағандар. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Мария йәшерен рәүештә ҡатын-кыҙҙар өсөн «Летучий университет»[4] тигән юғары курстарҙы тамамлаған. Мария һәм Бронислава, сиратлап гувернантка булып эшләп, артабан белем алырға һөйләшкәндәр. Бронислава Парижда медицина институтында уҡыған саҡта Мария, гувернантка булып эшләп, үҙ аҡсаһына апаһын уҡытҡан. Бронислава 1891 йылда врач булып эшләп, һеңлеһен уҡытыр өсөн аҡса таба башлағас, Мария 24 йәшендә, ниһайәт, Париждағы Сорбонна университетына уҡырға инә.

Латин кварталының һалҡын мансардаһында йәшәгән ҡыҙ бер үк ваҡытта уҡый ҙа, эшләй ҙә. Йүнләп ашарына булмаһа ла, ял итеренә ваҡыты етмәһә лә, Мария университеттың иң яҡшы уҡыған студенты булған. Ул физика һәм математика буйынса диплом алып сыҡҡан[3]. Уҡыған саҡтағы уның хеҙмәт һөйөүсәнлеге һәм һәләте уға иғтибарҙы тартҡан һәм уға университетта үҙаллы тикшеренеүҙәр алып барырға рөхсәт ителгән[5].

Сорбоннала уҡығанда, Мария Варшаваға ҡайтырға һәм уҡыу йорттарында уҡытыуҙы планлаштыра [6]. Әммә буласаҡ ире менән осрашҡандан һуң, был планы үҙгәрә[7].

Пьер Кюри менән осрашыуы

1894 йылдың башында поляк эмигранттары Ковальскийҙар йортонда Мария Склодовская Пьер Кюриҙы осрата. Юзеф Ковальский Марияға Пьер үҙенең лабораторияһында эшләтергә йыйынғанын хәбәр итә[8][9]. Пьер ул саҡта Сәнәғәт физикаһы һәм химияһы муниципаль мәктәбендә лаборатория етәксеһе була. Был ваҡытҡа ул ҡаты матдә кристалдар физикаһы һәм матдәләрҙең магнит һыҙаттарының температураға бәйле булыуына тәжрибәләр үткәргән була; температураны белдергән «Кюри нөктәһе» термины уның исеме менән үҙгәргән [10]. Тәүге осрашыуҙа Мария әлегә Казимир Зоравский менән мөнәсәбәте тәьҫиренән сығып бөтмәгән була, ә Пьер бала сағынан йылы хистәр кисергән ҡыҙының үлеменә ҡайғырған була [11]. Пьерға нескә, һары сәсле, һоро күҙле ҡыҙ оҡшай, һәм ул Марияға лабораторияһында кескәй бүлмә тәҡдим итә, артабан улар өйләнешә[12].

Мария тәүге тәҡдимде кире ҡаға, сөнки ул һаман тыуған еренә ҡайтыу теләге менән йәшәгән була[13][14]. Пьер икеләнмәйенсә уның менән Польшаға күсергә риза булыуын белдерә[11]. 1894 йылдың йәйендә Склодовская Варшаваға ҡайтып китә, туғандарын күрә һәм Ягеллон (Краков) университетына эшкә урынлашырға өмөт итә, әммә эшкә фәҡәт ир-егеттәрҙе генә алған булалар. Пьер уға оҙон хаттар яҙа [15]. Октябрҙә Склодовская Парижға килә һәм кандидатлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй. [11].

1895 йылдың 26 июлендә Пьер һәм Мария никахһыҙ өйләнешәләр. Туй Париж ҡалаһы янында үтә[13][16]. Йәштәр дини йолаларҙан һәм балдаҡтарҙан баш тарта, ә туй күлдәге урынына Склодовская ҡара күк костюм кейә. Кюри Иль-де-Франсҡа велосипедтарҙа туй сәфәренә йүнәләләр[17]. Гласьер урамындағы фатирға урынлашалар[11].

Ҡыҙҙары Жолио-Кюри Ирен 1897 йылдың 12 сентябрендә тыуа. Пьерҙың атаһы Эжен Кюри, пенсиялағы доктор, Иренды тәрбиәләүҙә мөһим роль уйнай[18][19][20]. Ирен ата-әсәһе юлын дауам итә, физика һәм химия буйынса ғалим була. Ире Фредерик Жолио-Кюри менән берлектә ул яһалма радиоактивлыҡ күренешен аса, һәм 1935 йылда химия өлкәһендә Нобель премияһына лайыҡ була[21].

Танылыуы

Пьер, Сорбоннала яңы асылған физик химия кафедраһы мөдире взифаһына үтмәһә лә, 1900 йылда Женева университетына саҡырыла[22]. Ирле-ҡатынлы Швейцарияға күсерә әҙер була. Ләкин Пьерҙың эшен оҡшатҡан Анри Пуанкаре уны Сорбоннала эшкә ҡалдырырға тырыша[23]. Ә Мария, өҫтәмә аҡса табыу маҡсатында, Севр юғары ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә физика уҡыта[18][24][25].

undefined

1903 йылдың 23 июнендә Мария Сорбоннала «Исследование радиоактивных веществ» тигән темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Яңы элементтар — полоний һәм радий тураһында хәбәр итә[18][26]. Һуңыраҡ Эрнест Резерфорд Пьер өлөшләтә цинк сульфиды менән ҡапланған үҙҙәре бүлеп сығарған радий иретмәһе һалынған колбаны сығарғанын хәтерләп һөйләгән. Колбалағы ялтырап торған радиоактив матдә ҡунаҡтарға көслө тәьҫир иткән[27][19][28]. Шул уҡ йылды Пьер Кюри Лондон король йәмғиәте алдында, радий үҙенсәлектәрен күрһәткән эффектлы тәжрибәләр менән оҙатылған лекцияһын уҡый. Ирле-ҡатынлының ҡаҙаныштары химия өлкәһендә мөһим йыл асышы өсөн Дэви миҙалы менән билдәләнә[19][29][30][31].

1903 йылдың авгусында ҡыҙы тыуа, әммә ул йәшәй алмай. Мария йөклө көйө полоний һәм радий концентрацияланған иретмәһе менән эшләгән һәм зарарлы радиацияһын алған[30][32].

Шул уҡ 1903 йылда Мария һәм Пьер Кюри физика буйынса Нобель премияһы — «профессор Анри Беккерель асҡан радиация күренештәрен бергәләп өйрәнеп, фәнгә сиктән тыш хеҙмәт күрһәткәнен таныу билдәһе булараҡ» — менән бүләкләнә. Беккерель премияны Кюриҙар менән бүлешә. Мария үҙенең хеҙмәттәрендә радиоактивлыҡты асыу өҫтөнлөгө Беккерелдеке тип таныған[33]. Пьер Кюри Марияның радийҙың атом массаһын табыуҙағы ҡаҙанышын һыҙыҡ өҫтөнә алған [34]. Һөҙөмтәлә Мария ла коллегалары менән Нобель премияһына лайыҡ булған[35]. Мария 1935 йылда ҡыҙы Ирен Нобель премияһына лайыҡ булғанға тиклем, берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ лауреат булып ҡалған. Премия тапшырғанда бәхәс сыға: радиоактив матдәләр тураһындағы хеҙмәт ҡайһы дисциплинаға — физикаға әллә химияға ҡараймы. Премияны физика буйынса бирәләр, Академия киләсәктә — химия буйынса премия булырын да күҙаллай. Награданы Швеция короле Оскар II тапшырған. Тантаналы сарала фәҡәт Анри Беккерель генә була: ирле-ҡатынлы Кюри бушамағанлыҡтарын һәм сәләмәтлек торошона һылтана, уларҙың наградаһын француз министры ала[19][36][37].

Премия аҡсаһына Кюриҙар лабораторияһына кәрәкле аппаратура һәм фатирҙарына ванна һатып ала[38][39]. Был ваҡытта уларҙың ҡулдары радиоактив өлгөләр менән даими контактта булғанлыҡтан, радиобиологик яралар менән ҡапланған була. Һәм был радийҙы медицина практикаһында ҡулланыу идеяһына алып килә. Пьер Кюри был фекерен Нобель телмәрендә еткерә (1905 йылдың 5 июне): был аҡытҡа ирле-ҡатынлы нығынған була һәм Стокгольмға килә[40]. В июле 1905 йылдың июлендә Пьер Кюри Француз фәндәр академияһына ҡабул ителә[41][42][23][43].

Икенсе ҡыҙҙары Кюри Ева Дениза 1904 йылдың 6 декабрендә тыуа[44][45]. Был осорға ғаиләнең матди хәле һиҙелерлек нығынған була. Пьер Сорбоннала физика рофессоры була, ә Мария ире лабораторияһы мөдире булып эшләй. Ҡыҙҙарын гувернанткалар ҡарай[46][47]. Ева журналист, музыкант һәм йәмәғәт эшмәкәре була, 102 йәшкә етә. Ул әсәһе тураһында [48] АҠШ-та бестселлерға әйләнгән һәм АҠШ-тың милли китап премияһына National Book Award for Nonfiction лайыҡ булған әҫәр яҙа. 1962 йылдан 1965 йылға тиклем Грецияла ЮНИСЕФ ойошмаһын етәкләй. Ғаиләләрендә Ева ғына Нобель премияһын алмаған[45][49][50].

Ире үлгәндән һуң

1906 йылдың 19 апрелендә урам аша сығып барған Пьер Кюриҙы атлы экипаж тапап үтә[51]. Мария ауыр депрессия хәлендә була[52]. Уны Париж университетына[53] тәғәйенләйҙәр, 1906 йылдың 5 ноябрендә ул беренсе занятиеһын үткәрә[54][55], университет һәм Франция тарихында тәүге һәм берҙән-бер [56][57] ҡатын-ҡыҙ-преподаватель була[58][59][60][17]. 1908 йылда ул профессор була һәм кафедра ҡабул итә[61][62].

1910 йылда Мария Кюри кандидатураһы Француз фәндәр академияһына һайлана. Быға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар Академияға һайланмағанлыҡтан, уны тәҡдим итеү бәхәс тыуҙыра [44]. Һөҙөмтәлә Мария Кюри кандидатураһы, ике тауыш артыҡ булыу сәбәпле, 1911 йылдың ғинуар һайлауҙарында кире ҡағыла [58] (башҡа мәғлүмәт буйынса — бер тауыш менән[63]). Бынан һуң Мария кандидатураһын академияға һайлауға ҡәтғи ҡаршы була[64][61]. Шулай уҡ 1910 йылда ул хөкүмәт тәҡдим иткән Почётлы легион орденынан да баш тарта[65]. 1911 йылдан башлап вафатына тиклем Мария Склодовская-Кюри физика буйынса Сольвеевский конгрессы делегаты булған[63][66].

undefined

1910—1911 йылдарҙа Мария Кюриҙың Пьер Кюриҙың уҡыусыһы, физик Поль Ланжевен менән роман була[35][67][28]. Ул Мариянан 5 йәшкә йәш, өйләнгән һәм 4 балаһы була. Полдең ҡатыны Жанна Марияның Полгә яҙған хаттарын еҙнәһе ярҙамында Le journal журналында баҫтыра. Низағ ҡупҡан саҡта, Мария Сольвеевский конгресында була (1911) «Излучение и кванты». Кюриҙы асыулы халыҡ ҡаршы ала, уға ҡыҙҙары менән яҙыусы Камилла Марбо фатирына китергә тура килә. Кюриҙы гәзит аша эҙәрлекләү башлана. Бер гәзиттә уны йәһүд тип, икенселәрендә — урыҫ йәки немка тип яҙалар, уны атеизмда ғәйепләйҙәр. Ланжевен бер журналисты дуэлгә саҡыра, 1911 йылдың 25 ноябрендәге дуэлдә ике яҡ та атыуҙан баш тарта[67][68].

undefined

1911 йылда Мария Кюри «химия үҫешендә юғары ҡаҙныштары өсөн: радий һәм полоний элементтарын асыу, радийҙы бүлеп сығарыу һәм был шәп элементтың тәбиғәтен һәм берләшмәлрен өйрәнеү» Нобель премияһына лайыҡ була[69]. Мария Кюри беренсе — һәм бөгөнгө көндә лә берҙән-бер — ике тапҡыр Нобель премияһы лауреаты. Стокгольмда һөйләгән докладында ул яңы элементтарҙы ире менән бергә асҡанлығын әйтә.

Мария Кюри Нобель премияһының донъяла абруйын күтәрергә ярҙам иткән. Матбуғатта уларҙың ауыр шарттарҙа асыш яһауы, Мария Кюриҙың шәхси тормошо тураһында күп яҙалар. Шулай уҡ матбуғатта радийҙың ғәҙәти булмаған үҙенсәлеге — яман шештән дауалауы тураһында ла яҙғандар. Икенсе Нобель премияһын тапшырыу ҙа ғәйбәттәргә кәртә булмай[35]. Мария ҡыҙы Ирен менән Швецияға премия тантанаһына бара һәм докладын ире иҫтәлегенә бағышлай[70].

1911 йылдың декабрендә бөйөрөнә операция эшләтә[71]. Францияға ҡайтырға теләмәгәнлектән, Мария физик Герта Маркс Айртон саҡырыуы буйынса бер ни тиклем Англияла йәшәргә ҡарар итә, үҙен Склодовская тип таныта. Герта Марияға ярҙам ҡулы һуҙған берҙән-бер ғалим була[70]. Ланжевен ҡатыны менән яраша, әммә Мария менән яҡшы фән һәм дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һуңғы көндәренә тиклем һаҡлай[72].

Радий институттары

undefined

Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан, 1909 йылда Париж университеты һәм Пастер институты Парижда радиоактивлыҡты тикшереү маҡсатында Кюри Радий институты асыла[73]. Радий институтында ике бүлек — радиоактивлыҡты фундаменталь тикшереү һәм ауырыуҙарҙы дауалауҙа радиацияны ҡулланыуҙы тикшереү бүлектәре була[74]. 1914 йылдың июлендә ойоштороу эштәре тамамлана, һәм Мария Кюри радиоактивлыҡты фундаменталь тикшереү бүлеге директоры итеп тәғәйенләәнә[53][63].

1925 йылда Мария Кюри Варшавала Онкология үҙәге — Мария Склодовская-Кюри исемендәге институтты асыу тантанаһында ҡатнаша[75][60][69].

Шуға оҡшаған радий институттары Лондонда (London Radium Institute), Ленинградта В. Г. Хлопин исемендәге радий институты, Венала Радий институты (Institute for Radium Research, Vienna).

Беренсе донъя һуғышы

undefined

1914 йылдың 1 авгусында Францияла дөйөм мобилизация иғлан ителә. Германия империя армияһы баш ҡалаға яҡынлашҡанын аңлағанлыҡтан, Мария француз хөкүмәте күскән Бордо ҡалаһына ҡурғаш футлярҙағы ҡиммәтле радийҙы илтә[70][76].

Беренсе донъя һуғышы фронттарында хәрби хәрәкәттәр башланыу менән, Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетының Радиология хеҙмәте директоры итеп тәғәйенләнгән Мария Склодовская-Кюри[59], күсереп йөрөтөлә торған рентген аппараттарын ҡороу һәм хеҙмәтләндереү эшенә тотона[2]. Мария Кюри шулай уҡ ике Нобель премияһына килгән бөтә аҡсаһын хәрби заёмға һала. Күсерелмәле рентген пункттары хирургтарға операция үткәрергә ярҙам итеп, госпиталлдәр буйлап йөрөгән. Мария хәрби медиктарҙы радиология ҡулланырға өйрәткән, рентген нурҙары ярҙамында яралының тәнендә урынлашҡанын пуляны тапҡандар. Һуғыш йылдарында Мария һәм Ирен, улар өйрәткән медиктар миллиондан ашыу яралы һалдаттарҙың рентген снимогын төшөргән[35][77]

Кюри институында ассистент-рентгенологтар әҙерләү курстары ойошторолған, Мария 1916 йылдан курстарҙа уҡытҡан[78]. Йыйылған тәжрибәһен ул 1920 йылда «Радиология и война» тигән монографияһында дөйөмләштергән[44][79].

Һуғыштан һуңғы йылдар

1920 йылда француз хөкүмәте Мария Кюри өсөн стипендия булдыра, унан элгәре стипендиат Луи Пастер булған[75]. Ул Кюри (радий) институтында уҡытыуын дауам итә, где руководила работами студенттарҙың эштәренә етәкселек итә һәм радиологияны медицинала ҡулланыуға ярҙам итә. 1923 йылда Пьер Кюриҙың биографияһын баҫтыра[80]. Склодовская-Кюри һуғыш аҙағында бойондороҡһоҙлоҡ алған тыуған иленә, Польшаға, йыш ҡайта. Польша тикшеренеүселәренә косультациялар ойоштора[63].

undefined

.

Һуңғы йылдары

undefined

Күп йылдар дауамнда радий менән эшләгәнлектән, Мария Кюриҙың сәләмәтлеге һиҙелерлек ҡаҡшаған. Катаракта һәм бөйөр эшмәкәрлеге проблемалыға әйләнә[81]. 1934 йылдың яҙында Мария Бронислава менән автомобилдә сәйәхәт иткәндә һыуыҡ үткәрә. Температура оҙаҡ ваҡыт төшмәй, табиптар киҙеү (грипп), тип иҫәпләгән һәм Санселльмоз санаторийына ебәрәләр (Пасси, Үрге Савойя).

Мария Кюри 1934 йылдың 4 июлендә Санселльмоз янында вафат була[63][60][82]. 1934 йылдың 6 июнендә О-де-Сенда ире Пьер Кюри эргәһенә ерләйҙәр[83].


1995 йылдың 20 апрелендә (тантаналы церемонияға Польша президенты Лех Валенса ла саҡырыла) Франция президенты Франсуа Миттеран ҡушыуы буйынса, Пьер һәм Марии Кюриҙың кәүҙәләре Париждағы Пантеонға күсерелеп ҡуйылды[60].

Ғилми эшмәкәрлеге

Радиоактивлыҡты асыу

1897 йылдың аҙағында Мария Кюри магнетизм буйынса тикшеренеүҙе тамамлай һәм диссертацияһына тема эҙләй башлай. Шул вҡытта ирле-ҡатынлы Кюри физик уран элементы берләшмәләре тәрәнгә үтеп инә алыусы нурҙар таратыуын асҡан Анри Беккерель менән таныша. Беккерель фекере буйынса, тышҡы тәьҫир ярҙамында барлыҡҡа килгән рентген нурланыуынан айырмалы, ул урандың эске үҙенсәлеге[84]. Мария тема менән ҡыҙыҡһыныыып китә һәм был күренеште тикшереүгә арналған докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эш башлай[12].

undefined
undefined

XIX быуат аҙағына уран тоҙҙары менән эшләүсе тикшеренеүселәр улар янына яҡын урынлашҡан фотографик пластинка билдәһеҙ сәбәптән яҡтырғанын белеп ҡала.

Беккерелдең тикшеренеүҙәре Пьер һәм Мария Кюриҙарҙың хеҙмәте өсөн нигеҙ булып тора[85].

undefined

Висмут радиоактив түгел, шуға ирле-ҡатынлы Кюри яңы элементты, Мария Склодовскаяның тыуған иле хөрмәтенә, полоний тип атайҙар,[86][87] Польша (пол. Polōnia) Мария Склодовскаяның тыуған иле хөрмәтенә [88][89].

1898 йылдың ноябрендә ирле-ҡатынлы Кюри настуран менән тәжрибәләр яһауға күсәләр һәм химик үҙенсәлектре буйынса тулыһынса полонийҙантайырылып торған бер радиоактив матдә табалар.

Мария һәм Пьер Кюри, Гюстав Бемон (фр.Gustave Bémont) 1898 йылдың 19 декабрендә Париж фәндәр академияһына яңы элементты «радий» тип атағандарын хәбәр итәләр[88][90]. 1899 йылдың 30 ғинуарында «Revue générale» баҫмаһында Мария Кюри «Лучи Беккереля и полоний» тигән мәҡәлә баҫтыра, һәм тәүләп «радиоактивлыҡ» һәм «радиоактив элемент» тигән терминдар ҡуллана[91][92].

undefined

Радий һәм полонийҙы асыу яңы радиоактив элемент табыу сиратн башлай һәм радиоактивлыҡты өйрәнеүсе фән барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала[93].

Һуғыштан һуң Мария катаракта менән сирләй, һәм был, моғайын, нурланыш ауырыуының иртә симптомы булғандыр[94]. Ул операция эшләтә, әммә был турала белдермәй[95].

Радиотерапия асышы радий тиҙ арала сәнәғәт масштабында етештерелеүсе баҙар продуктына әйләнгән[96], ә 1 грамм радий хаҡы 1904 йылда &&&&&&&&&0750000.&&&&&0750 000 француз франкына еткән[97].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Ике Нобель премияһынан тыш, Мария Склодовская-Кюри лайыҡ булған:

  • Француз фәндәр академияһының Бертло миҙалы (1902)
  • Лондон король йәмғиәтенең Дэви миҙалы (1903)

Хәтер

  • Склодовская-Кюри — 1995 йылда Париж Пантеонында үҙенең ҡаҙаныштарын баһалау хөрмәтенә ире менән ерләнгән икенсе ҡатын-ҡыҙ. (Беренсеһе — Софи Бертло, ире Марселен Бертло менән, ерләнгән)[57].

Фәндә

  • Пьер һәм Мария Кюри исеме менән химик элемент аталған — кюрий (Curium, Cm), Кюри — үлсәү берәмеге (урыҫса бидәләмәһе: Ки; халыҡ-ара: Ci)[98][99], радиоактив минералдар кюрит[100] и склодовскит[en][101][102].
  • 1961 йылда Халыҡ-ара астрономик союз Айҙың кире яғындағы кратерға Мария Склодовская-Кюри исемен бирҙе[103].
  • Шулай уҡ Марс планетаһындағы кратерға[104]һәм 1939 йылда асылған астероидҡа Мария Кюри Sklodowska (Martian crater) исеме бирелде[105][106].

Мәҙәниәттә

  • Мария Кюри биографияһы «Мадам Кюри» (1943 йыл, режиссер Мервин Лерой)[107], «Мария Кюри (Marie Curie» (2016 йыл, режиссер Мари Ноэль)[108], «Опасный элемент» (2019 йыл, режиссер Маржан Сатрапи)[109] фильмдарында сағылдырылды.

Варшава ҡалаһында Марии Склодовская-Кюри һәйкәле]]
Люблинда Мария Склодовская-Кюри университеты янындағы һәйкәл , Польша

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ https://chemia.ug.edu.pl/sites/default/files/_nodes/strona-chemia/16702/files/fmr-mscurie.pdf
  2. ↑ 1 2 3 Nobel Laureate Facts. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2008. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  3. ↑ 1 2 Ирина Ильинична Семашко. 100 великих женщин. — Вече, 2006. — ISBN 5-9533-0491-9.
  4. ↑ David Palfreyman (ed.
  5. ↑ Menschen, die die Welt veränderten.
  6. ↑ Гернек, 1974, с. 110
  7. ↑ Cropper, 2001, p. 297
  8. ↑ Pasachoff, 1996, p. 10
  9. ↑ Волчек, 1981, с. 33
  10. ↑ Гернек, 1974, с. 111
  11. ↑ 1 2 3 4 Cropper, 2001, p. 298
  12. ↑ 1 2 Губский, 1992, с. 631
  13. ↑ 1 2 James, 2004, p. 211
  14. ↑ Волчек, 1981, с. 41
  15. ↑ Волчек, 1981, с. 42—43
  16. ↑ Волчек, 1981, с. 44
  17. ↑ 1 2 Wirten, 2015, p. 13
  18. ↑ 1 2 3 Губский, 1992, с. 632
  19. ↑ 1 2 3 4 Cropper, 2001, p. 301
  20. ↑ Волчек, 1981, с. 45—46
  21. ↑ Волчек, 1981, с. 118
  22. ↑ Гернек, 1974, с. 116
  23. ↑ 1 2 James, 2004, p. 213
  24. ↑ Григорьев, 2004, с. 181
  25. ↑ Волчек, 1981, с. 58—59
  26. ↑ Гернек, 1974, с. 118—119
  27. ↑ Старосельская-Никитина, 1967, с. 64
  28. ↑ 1 2 Morrison, Philip. Her Brilliant Career (ингл.). nytimes.com. The New York Times (2 апрель 1995). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 декабрь 2018.
  29. ↑ Григорьев, 2004, с. 181—182
  30. ↑ 1 2 James, 2004, p. 214
  31. ↑ Волчек, 1981, с. 64
  32. ↑ Волчек, 1981, с. 65
  33. ↑ Кюри М., 1947, с. 117
  34. ↑ Де Агостини, 2015, с. 101
  35. ↑ 1 2 3 4 Пасачофф, Наоми. Мария Кюри: первая женщина — Нобелевский лауреат. Postnauka.ru. Ассоциация ИД «ПостНаука» (7 октябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 ноябрь 2018. Архивировано 21 ноябрь 2018 года.
  36. ↑ Капустинская, 1965, с. 14—15
  37. ↑ Гернек, 1974, с. 119
  38. ↑ Кюри Е., 1959, с. 262
  39. ↑ Волчек, 1981, с. 68
  40. ↑ Кюри Е., 1959, с. 276
  41. ↑ Doubleday, 1938
  42. ↑ Cropper, 2001, p. 302
  43. ↑ Волчек, 1981, с. 74
  44. ↑ 1 2 3 Губский, 1992, с. 633
  45. ↑ 1 2 Sarah Knapton. Eve Curie (ингл.). telegraph.co.uk. The Telegraph (8 ноябрь 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019.
  46. ↑ Волчек, 1981, с. 71—73
  47. ↑ Кюри Е., 1967, с. 209
  48. ↑ Кюри Е., 1959
  49. ↑ Мельник, 2017
  50. ↑ Borzendowski, 2009, p. 106
  51. ↑ Григорьев, 2004, с. 182
  52. ↑ Cropper, 2001, p. 302—303
  53. ↑ 1 2 Храмов, 1983, с. 247
  54. ↑ Кюри Е., 1959, с. 307
  55. ↑ Cropper, 2001, p. 303—304
  56. ↑ Wirten, 2015, p. 17
  57. ↑ 1 2 Marie Curie. Britannica.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019. Архивировано 11 ғинуар 2019 года.
  58. ↑ 1 2 Cropper, 2001, p. 295
  59. ↑ 1 2 Marie Curie (1867—1934) (ингл.). bbc.co.uk. BBC. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 ноябрь 2018.
  60. ↑ 1 2 3 4 Marie Curie (ингл.). atomicheritage.org. Atomic Heritage Foundation. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 ноябрь 2018. Архивировано 25 ноябрь 2018 года.
  61. ↑ 1 2 Гернек, 1974, с. 122
  62. ↑ Волчек, 1981, с. 85
  63. ↑ 1 2 3 4 5 Губский, 1992, с. 634
  64. ↑ James, 2004, p. 216
  65. ↑ Волчек, 1981, с. 86
  66. ↑ Гернек, 1974, с. 126
  67. ↑ 1 2 Cropper, 2001, p. 304
  68. ↑ James, 2004, p. 216—218
  69. ↑ 1 2 Капица, 1975, с. 510
  70. ↑ 1 2 3 James, 2004, p. 218
  71. ↑ Волчек, 1981, с. 89
  72. ↑ Де Агостини, 2015, с. 119
  73. ↑ Archives du musée Curie (фр.). — «AIR Archives de l'Institut du radium Date: Années 1909-1970». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2018.
  74. ↑ James, 2004, p. 215
  75. ↑ 1 2 Estreicher, Tadeusz (инг.)баш. Curie, Maria ze Skłodowskich // Polski słownik biograficzny, vol. 4 (пол.). — 1938. — С. 113.
  76. ↑ Гернек, 1974, с. 123
  77. ↑ Волчек, 1981, с. 94—98
  78. ↑ Thomas, Banerjee, 2013, p. 46
  79. ↑ Гернек, 1974, с. 125
  80. ↑ Marie Curie and Her Legend. American Institute of Physics. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 ноябрь 2011. 2015 йылдың 12 июнь көнөндә архивланған.
  81. ↑ Де Агостини, 2015, с. 135
  82. ↑ Mme. Curie Is Dead; Martyr to Science  (инг.), New York Times (5 July 1934). 21 декабрь 2018 тикшерелгән.
  83. ↑ Волчек, 1981, с. 111
  84. ↑ Кудрявцев, 1956, с. 375—376
  85. ↑ Гернек, 1974, с. 106
  86. ↑ Кюри П., 1966, с. 202
  87. ↑ Заборенко, 1953, с. 10
  88. ↑ 1 2 Cropper, 2001, p. 300
  89. ↑ Роут, 1966, с. 42
  90. ↑ Кюри П., 1966, с. 202—204
  91. ↑ Капустинская, 1965, с. 55
  92. ↑ Кюри М., 1947, с. 118
  93. ↑ М. Джуа. История химии / Пер. с итальянского Г. В. Быкова под ред. С. А. Погодина. — М.: Мир, 1975. — С. 415. — 477 с.
  94. ↑ Гернек, 1974, с. 127
  95. ↑ James, 2004, p. 219
  96. ↑ Заборенко, 1953, с. 13
  97. ↑ Кюри Е., 1959, с. 250
  98. ↑ Curie – Britannica Online Encyclopedia. Britannica.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 декабрь 2018. Архивировано 30 май 2012 года.
  99. ↑ Paul W. Frame. How the Curie Came to Be. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 ноябрь 2018. Архивировано 30 май 2012 года.
  100. ↑ Curite (ингл.). Hudson Institute of Mineralogy. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019.
  101. ↑ Sklodowskite (ингл.). Hudson Institute of Mineralogy. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019.
  102. ↑ Borzendowski, 2009, p. 114
  103. ↑ LTO-100A1 Sklodowska Occidentalis (ингл.). Lunar and Planetary Institute. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019.
  104. ↑ Jared Howenstine. Analysis of the depth-diameter relationship of Martian craters (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2019. 2021 йылдың 4 июль көнөндә архивланған.
  105. ↑ Curtis Peebles. Asteroids: A History (билдәһеҙ). — Smithsonian Institution, 2016. — ISBN 978-1-944466-04-6.
  106. ↑ (7000) Curie (ингл.). The Minor Planet Center. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 ғинуар 2019.
  107. ↑ Madame Curie (1943) (ингл.). www.imdb.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ғинуар 2019.
  108. ↑ Marie Curie (2016) (ингл.). www.imdb.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 ғинуар 2019.
  109. ↑ Опасный элемент (2019) (ингл.). www.imdb.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2020.

Әҙәбиәт

Китаптар
  • Волчек, Ольгерд. Мария Склодовская-Кюри / пер. с польск. З. Бадовской. — Варшава: Интерпресс, 1981. — 131 с. — ISBN 83-223-1977-0.
  • Гернек, Фридрих[de]. Пионеры атомного века. Великие исследователи от Максвелла до Гейзенберга = Bahnbrecher des Atomzeitalters / пер. с нем. Л. И. Корсиковой и В. П. Погорельцева под ред. Ю. А. Жданова. — М.: Прогресс, 1974. — 370 с.
  • Григорьев В. И. Мария Складовская-Кюри // О физике и физиках. — М.: Физматлит, 2004. — 272 с. — ISBN 5-9221-0392-X.
  • Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: А—Л / Пер. с англ / Отв. ред. Е. Ф. Губский. — М.: Прогресс, 1992. — 775 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-01002539-6.
  • Самый сокровенный секрет материи. Мария Кюри. Радиоактивность и элементы // Наука. Величайшие теории. : Еженедельное издание / Пер. с исп., главный редактор А. Жаркова. — М.: Де Агостини, 2015. — Вып. 10. — ISSN 2409-0069.
  • Заборенко К. Б. Радиоактивность / под ред. В. И. Баранова. — М.: Государственное изд-во технико-теоретической литературы , 1953. — Т. 53. — 64 с. — (Научно-популярная библиотека). — 200 000 экз.
  • Ихшанов Б. С. Радиоактивность / под ред. В. И. Баранова. — М.: Университетская книга , 2011. — 378 с. — ISBN 978-5-91304-177-7.
  • Капица С. П. Антология вступлений к классике естествознания / отв. ред. Л. А. Арцимович. — Жизнь Науки. — М.: Наука, 1975. — 598 с. — 16 000 экз.
  • Капустинская К. А. Анри Беккерель / ред. К. А. Пиличевская. — М.: Атомиздат, 1965. — 82 с. — 20 000 экз.
  • Кудрявцев П. С. История физики: от Менделеева до открытия квант (1870—1900 гг.). — М.: Государственное учебно-педагогическое изд-во Министерства просвещения РСФСР, 1956. — Т. 2. — 487 с. — 25 000 экз.
  • Кюри, Ева. Мария Кюри / Пер. с франц. Е. Ф. Корша, под ред. В. В. Алпатова. — М.: Молодая гвардия, 1959. — 432 с. — (Жизнь замечательных людей. Вып. 5 (271)). — 50 000 экз.
  • Кюри, Ева. Мария Кюри / Пер. с франц. Е. Ф. Корша, под ред. В. В. Алпатова. — М.: Атомиздат, 1967. — 352 с. — 120 000 экз.
  • Кюри, Пьер. Избранные труды / Пер. с фр. Н. Н. Андреева и др. под ред. Н. Н. Андреева и Л. С. Сазонова. — Классики науки. — Москва, Ленинград: Наука, 1966. — 399 с. — 2200 экз.
  • Роут, Джозеф. Химия XX века / пер. с англ. Ю. Г. Бунделя, А. Б. Нейдинга под ред. Г. В. Вовченко. — М.: Мир , 1966. — 423 с.
  • Старосельская-Никитина О. А. Эрнест Резерфорд / отв. ред. С. А. Погодин. — М.: Наука, 1967. — 315 с. — 12 500 экз.
  • Храмов, Юрий Алексеевич. Склодовская-Кюри Мария (Curie Sklodowska Marie) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 247. — 400 с. — 200 000 экз.
  • Borzendowski, Janice. Sterling Biographies: Marie Curie: Mother of Modern Physics (инг.). — Sterling Publishing Company, Inc. (инг.)баш., 2009. — ISBN 978-1-4027-5318-3.
  • Cropper, William. Great Physicists: the Life and Times of Leading Physicists from Galileo to Hawking (инг.). — New York: Oxford University Press, 2001. — P. 500. — ISBN 0–19–513748–5.
  • Goldsmith, Barbara. Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. — New York: W. W. Norton & Company, 2005. — P. 256. — ISBN 978-0-39305137-7.
  • James, Ioan. Remarkable Physicists: from Galileo to Yukawa. — New York: Cambridge University Press, 2004. — P. 389. — ISBN 978-0-511-16562-7.
  • Pasachoff, Naomi. Marie Curie and the Science of Radioactivity (инг.). — New York: Oxford University Press, 1996. — ISBN 978-0-19-509214-1.
  • Thomas, Adrian; Banerjee, Arpan. The History of Radiology (инг.). — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 240. — ISBN 978-0-19-963997-7.
  • Rollyson, Carl. Marie Curie: Honesty in Science. — New York: iUniverse, 2004. — P. 37. — ISBN 0-595-34059-8.
  • Wirtén, Eva Hemmungs. Making Marie Curie: Intellectual Property and Celebrity Culture in an Age of Information (инг.). — Chicago: University of Chicago Press, 2015. — ISBN 978-0-226-23584-4.
Мәҡәләләр

Һылтанмалар

Категориялар