Мордва халҡының Рус дәүләте составына инеүе

Мордва халҡының Рәсәй кенәзлектәренә ҡушылыуы XIV быуатта башлана һәм процесс бер нисә этапта бара. Башта көнбайыш мордва ерҙәренең бер өлөшө Түбәнге Новгород һәм Рязань кенәзлектәре составына инә. Түбәнге Новгород кенәзе Константин Васильевич был биләмәләрҙе әүҙем үҙләштерә башлай, яңы биләмәләрҙе һаҡлау өсөн унда 1372 йылда Ҡурмыш ҡәлғәһе төҙөлә. 1392 йылда Түбәнге Новгород кенәзлеге Мәскәү контроле аҫтына күсә, был мордва ерҙәрен барлыҡҡа килгән үҙәкләштерелгән Рәсәй дәүләтенә индереүгә тәүге аҙым була. 1402 йылда Рязань кенәзе Федор Ольгович менән Мәскәү кенәзе Василий I араһында килешәү төҙөлә, унда, башҡа нәмәләр менән бер рәттән, мордва ерҙәренең статусы тураһында һүҙ бара^[1][2].

Көнсығыш Мордва ерҙәре Ҡазан ханлығы хакимлығы аҫтында була, был төбәкте Мәскәү менән Алтын Урҙа вариҫтары араһындағы көрәш аренаһы итә. 1487 йылда Иван III Ҡазан өҫтөнән контроль урынлаштыра, әммә мордва ерҙәрен һуңғы буйһондороу тик 1552 йылда Ҡазан ханлығы бөтөрөлгәндән һуң ғына була (мордва халҡы Иван Грозный ғәскәрҙәренә әүҙем ярҙам итә, походтарҙа ҡатнаша һәм рус армияһын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә^[1][2].

Мордва ерҙәренең Рәсәйгә ҡушылыуы урындағы халыҡтың социаль ҡоролошонда үҙгәрештәргә килтерә: мордва дворяндарының бер өлөшө урыҫ дворяндары составына инә, ә крәҫтиән яҫаҡ, һарай һәм крепостнойҙарға бүленә. Тамғалы һыҙат (рус.)баш. төҙөү һәм хужалыҡ системаһының (рус.)баш. үҫеше сиктәрҙе нығытыуға һәм мордва биләмәләренең иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә. Урындағы халыҡтың христианлаштырылыуы, шулай уҡ уның урыҫтар һәм башҡа халыҡтар менән ҡатышыуы күҙәтелә^[1].

Ваҡыт үткән һайын Саранск һәм Үҙәк Рәсәй ҡалалары (Мәскәү, Владимир, Ярославль) һәм Волга буйы (Ҡазан, Әстерхан, Һарытау), шулай уҡ башҡа төбәктәр менән киң сауҙа бәйләнештәре барлыҡҡа килә^[3].

Ҡазан ханлығы ҡолатылғандан һуң Рәсәй сиктәре Уралға һәм ҡаҙаҡ далалары яғына киңәйә. Ноғай, Кубань һәм Ҡырым татарҙарының һөжүмдәренән һаҡланыу өсөн көньяҡ мордва ерҙәренә мордва, татар, урыҫ һәм сыуаштарҙан хеҙмәт кешеләре күсерелә. XV быуаттың 70-се йылдарында Тәтештән Рязань һәм Тулаға тиклем гарнизондар һәм һаҡсылар контролендәге нығытылған линия төҙөү тамамлана^[4].

Һирәк халыҡ йәшәгән көньяҡ-көнсығыш биләмәләрен үҫтереү Темниково-Алатыр линияһы барлыҡҡа килеү менән дауам итә. Сура, Мокша, Инсар һ.б. Сик һаҡлау халыҡ-ара характер ала: бында ерҙәрҙе баярҙар балалары ала, ә мордва ерҙәре эргәһендә урыҫ хеҙмәткәрҙәренең ҡасабалары барлыҡҡа килә.

XVIII быуатта мордва халҡының төп өлөшө ясаҡ крәҫтиәндәре тип иҫәпләнә, улар, 1719 йылғы указға ярашлы, йән башына һалымың түләү менән дәүләт крәҫтиәндәре категорияһына күсерелә, был уларҙың хоҡуҡтарын урыҫ тягло крәҫтиәндәре (рус.)баш. менән тигеҙләй. Һарай усадьбаларында йәшәгән мордваларҙың бер өлөшө, 1797 йылда аппандар барлыҡҡа килгәндән һуң, удел ведомство (рус.)баш. контроле аҫтына күсә. Мордва халҡының айырым төркөмдәре монастырь усадьбаларына һәм сәнәғәт предприятиеларына (спирт заводтары, металлургия һәм башҡа заводтар) бүлеп бирелгән^[2][3].