Немец хәрби әсирҙәре Советтар Союзында
Немец хәрби әсирҙәре Советтар Союзында (рус. Немецкие военнопленные в Советском Союзе) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында совет ғәскәрҙәре тарафынан әсирлеккә алынған Нацист Германияһы хәрбиҙәре.
Мәсьәләнең тарихы
Һуғыштың тәүге йылында, вермахт еңеү яулағанда, немец әсирҙәре һирәк була. Беренсе тапҡыр немец хәрбиҙәренең байтаҡ өлөшө совет әсирлегенә Сталинград алышы (89 мең) һәм 1943 йылдың башында Донда һөжүм операциялары барышында эләгә.
Таблицала һуғыш осоро буйынса әсирлеккә алынған хәрби әсирҙәр тураһында мәғлүмәттәр килтерелә[1]:
| осор | һаны | иҫкәрмәләр |
|---|---|---|
| 22.06.1941—31.12.1941 | 9 147 | |
| 01.01.1942—19.11.1942 | 10 635 | |
| 19.11.1942—03.02.1943 | 151 246 | румын, венгер һәм итальян хәрби әсирҙәрен индереп |
| 4.02.1943—05.07.1943 | 24 919 | |
| 05.07.1943—01.01.1944 | 40 730 | |
| 01.01.1944—01.03.1944 | 15 351 | |
| 01.03.1944—01.01.1945 | 745 585 | |
| 01.01.1945—20.01.1945 | 67 776 | |
| Бөтәһе: | 1 009 298 |
1945 йылда Ҡыҙыл Армияның һуңғы операцияларында әсирҙәр һаны күп була, ә уларҙың төп өлөшө 1945 йылдың майында тар-мар ителгән немец ғәскәрҙәре капитуляцияланған ваҡытта әсирлеккә эләгә. 1945 йылдың 9 майынан 17 майына тиклем 1 390 000 гә яҡын немец һалдаты һәм офицеры әсирлеккә алына[2].
Һуғыш ваҡытында илдең халыҡ хужалығында хәрби әсирҙәрҙең хеҙмәте ҙур әһәмиәткә эйә булмай; ул һуғыш тамамланғас ҡына мөһим факторға әйләнә. Улар һуғыш ваҡытында емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша — заводтар, быуалар, тимер юлдар, порттар һ.б. төҙөй. Улар шулай уҡ СССР-ҙың күп кенә ҡалаларында иҫке торлаҡ фондын тергеҙеүҙә һәм яңы торлаҡ төҙөүҙә әүҙем ҡулланыла. Бынан тыш, әсирлеккә эләккән немецтар ағас ҡырҡыуҙа, төпкөл һәм барып етеүе ауыр булған райондарҙа юлдар һәм тимер юлдар төҙөүҙә, шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмалар — мәҫәлән, уран, күмер, тимер мәғдәне сығарыуҙа эшләй. СССР Эске эштәр министрлығының Үҙәк финанс идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, 1943 йылдан 1950 йылдың 1 ғинуарына тиклемге осорҙа хәрби әсирҙәр төҙөлөштә һәм сәнәғәттә дөйөм хаҡы яҡынса 50 миллиард һумлыҡ эштәр башҡара.
1946 йылдың 18 июнендә СССР Министрҙар Советы «Немец һәм башҡа Көнбайыш милләттәренең ауырыу һәм эшкә яраҡһыҙ хәрби әсирҙәрен Тыуған иленә ебәреү тураһында»1263—519сс һанлы ҡарар ҡабул итә.
1947 йылдың апрелендә Мәскәүҙә СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия сит ил эштәре министрҙары конференцияһы үтә, унда 1948 йылдың 31 декабренә тиклем немец әсирҙәрен ҡайтарыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Әммә ғәмәлдә репатриация 1950 йылға тиклем дауам итә. Бынан тыш, һуғыш енәйәттәре өсөн хөкөм ителгән хәрби әсирҙәр үҙ илдәренә ҡайтарылмай.
1955 йылдың октябрендә Германия Федератив Республикаһы канцлеры К.Аденауэр килгәндән һуң СССР Юғары Советы Президиумы «Һуғыш енәйәттәре өсөн хөкөм ителгән немец әсирҙәрен ваҡытынан алда азат итеү һәм ҡайтарыу тураһында» декрет сығара[3], һәм СССР-ҙан 14 меңдән ашыу немец әсирҙәре ҡайтарыла. Дөйөм алғанда, Советтар Союзынан 2 миллион самаһы немец хәрби әсире ҡайтарыла.
1959 йылдың 12 октябренә ҡарата СССР Эске эштәр министрлығының Һуғыш әсирҙәре идаралығының рәсми статистикаһы буйынса, СССР тарафынан дөйөм алғанда 2 389 560 немец хәрбие әсирлеккә алына, шуларҙан 356 678-е лагерҙарҙа үлә[4]. Һуғыштың тәүге йылдарында үлем кимәле бигерәк тә юғары булһа, һуғыштан һуңғы йылдарҙа — һиҙелерлек кәмей. Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы улар янына килеп тора.
Дөйөм алғанда, СССР-ҙа немец хәрби әсирҙәре менән, ҡасандыр нацистар совет хәрби әсирҙәре менән мөғәмәлә итеүе менән сағыштырғанда, гуманлыраҡ мөғәмәлә итәләр. Шулай итеп, совет хәрби әсирҙәренең дөйөм һанының 55%-ы (2,5 миллиондан ашыу) немец фашистар әсирлегендә язаланып үлтерелә, шул уҡ ваҡытта 14,9%-ы (580 мең) совет әсирлегендә һәләк була[5][6].
Германияның һәм уның союздаштарының хәрби әсирҙәре һаны
1956 йылдың 22 апреленә ҡарата СССР-ҙың лагерҙарында теркәлгән Германия һәм уның союздаш илдәре ҡораллы көстәренең хәрби әсирҙәре һаны тураһында мәғлүмәт[7].
| милләт | бөтә хәрби әсирҙәр |
ҡайтарыла | әсирлектә үлә |
|---|---|---|---|
| немецтар | 2 388 443 | 2 031 743 | 356 700 |
| австриялылар | 156 681 | 145 790 | 10 891 |
| чехтар һәм словактар | 69 977 | 65 954 | 4023 |
| француздар | 23 136 | 21 811 | 1325 |
| югославтар | 21 830 | 20 354 | 1476 |
| поляктар | 60 277 | 57 149 | 3128 |
| голландтар | 4730 | 4530 | 200 |
| бельгийҙар | 2014 | 1833 | 181 |
| люксембургтар | 1653 | 1560 | 93 |
| испандар | 452 | 382 | 70 |
| дандар | 456 | 421 | 35 |
| норвегтар | 101 | 83 | 18 |
| ҡалған милләттәр | 3989 | 1062 | 2927 |
| вермахт буйынса бөтәһе | 2 733 739 | 2 352 671 | 381 067 |
| % | 100 % | 86,1 % | 13,9 % |
| венгрҙар | 513 766 | 459 011 | 54 755 |
| румындар | 187 367 | 132 755 | 54 612 |
| итальяндар | 48 957 | 21 274 | 27 683 |
| финдар | 2377 | 1974 | 403 |
| союздаштар буйынса бөтәһе | 752 467 | 615 014 | 137 753 |
| % | 100 % | 81,7 % | 18,3 % |
| хәрби әсирҙәр бөтәһе | 3 486 206 | 2 967 686 | 518 520 |
| % | 100 % | 85,1 % | 14,9 % |
Шуны иҫәпкә алырға кәрәк: әсирҙәрҙең барыһы ла лагерҙарға эләкмәй. Уларҙы тәүҙә хәрби әсирҙәрҙе туплау пункттарында, артабан ваҡытлыса армия лагерҙарында тоталар, унан артабан ГУПВИ лагерҙарына ебәреү өсөн НКВД-ға күсерәләр. Был ваҡытта тотҡондар һаны төрлө сәбәптәр арҡаһында (яранан үлем, ҡасыу, үҙ-үҙенә ҡул һалыу, бәхетһеҙ осраҡтар һ.б.) кәмей. Шулай уҡ күп кенә хәрби әсир фронттарҙа азат ителә — 680 меңгә тиклем кеше, әммә был тәү сиратта Румыния, Словакия, Венгрия һәм Япония армияларының хәрби әсирҙәренә ҡағыла.
Һәм, ниһайәт, вермахтҡа түгел, ә башҡа формированиеларға ҡараған тотҡондарҙы теркәү тураһындағы мәғлүмәттәр бик ҡапма-ҡаршылыҡлы[8]
Сәнғәттә
- «Врач из Сталинграда» — һуғыш хәбәрсеһе һәм һуңыраҡ яҙыусы Хайнц Конзаликтың шул уҡ исемдәге немец хәрби әсирҙәре тураһында романы буйынса 1958 йылда төшөрөлгән немец нәфис фильмы.
- «Побег из Гулага» — немец әсиренең мәжбүри хеҙмәт лагерынан ҡасыуы тураһында 2001 йылда төшөрөлгән рус-немец нәфис фильмы.
- «Полумгла» — 2005 йылда Рәсәй Төньяғында немец тотҡондары һәм урындағы халыҡ араһындағы ауыр мөнәсәбәттәр тураһында төшөрөлгән Рәсәй нәфис фильмы.
- «Время собирать камни» — һуғыш тамамланғандан һуң совет саперҙарына миналарын таҙартырға ярҙам иткән немец саперы тураһында 2005 йылда төшөрөлгән рус нәфис фильмы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Галицкий В. П. Вражеские военнопленные в СССР (1941—1945 гг.) // Военно-исторический журнал. — 1990. — № 9. — С. 39—46. Таблица составлена автором публикации по материалам Государственного архива Российской Федерации со ссылками на архивные дела.
- ↑ Кузьминых А. Л. Органы и учреждения военного плена и интернирования в СССР в 1941—1945 гг. // Военно-исторический журнал. — 2013. — № 10. — С.32-39.
- ↑ О. Хлобустов. Отягощённая наследственность госбезопасности. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 февраль 2011. Архивировано 26 ноябрь 2010 года.
- ↑ Борис Хавкин. Немецкие военнопленные в СССР и советские военнопленные в Германии. Постановка проблемы. Источники и литература. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 ғинуар 2011. Архивировано 16 ноябрь 2010 года.
- ↑ Великая Отечественная без грифа секретности. Книга потерь / Г. Ф. Кривошеев (руков.), В. М. Андроников, П. Д. Буриков, В. В. Гуркин; под общ. ред. Г. Ф. Кривошеева, А. В. Кирилина. — М.: Вече (издательство), 2010. — С. 376. — ISBN 978-5-9533-4695-5.
- ↑ Michal Reiman. About Russia, Its Revolutions, Its Development and Its Present (инг.). — New Ed. — Frankfurt am Main — …: Peter Lang, 2016. — P. 132—133. — (Prager Schriften zur Zeitgeschichte und zum Zeitgeschehen, ISSN 1861-163X, Bd. 10). — ISBN 978-3-653-06473-5.
- ↑ ЦХИДК. Ф. 1п. — Оп. 32—6. — Д. 2. — Л. 8—9. (В таблицу не включены военнопленные из числа граждан Советского Союза, служивших в вермахте.)
- ↑ Галицкий В. П. Вражеские военнопленные в СССР (1941—1945 гг.) // Военно-исторический журнал. — 1990. — № 9. — С. 39—46.
Әҙәбиәт
- Всеволодов В. А. «Срок хранения — постоянно!» Краткая история лагеря военнопленных и интернированных УПВИ НКВД-МВД СССР № 27 (1942—1950). — М.: Московский издательский дом, 2003. — 272 с. — ISBN 5-900747-12-3.
- Всеволодов В. А. Ступайте с миром: к истории репатриации немецких военнопленных из СССР (1945—1958 гг.) — М.: Московский Издательский Дом, 2010. — 388 с. — 500 экз. — ISBN 5-85167-002-9.
- Галицкий В. П. Вражеские военнопленные в СССР (1941—1945 гг.) // Военно-исторический журнал. — 1990. — № 9. — С. 39—46.
- Конасов В. Б. Судьбы немецких военнопленных в СССР: дипломатические, правовые и политические аспекты проблемы. Очерки и документы. — Вологда: издательство Вологодского института повышения квалификации педагогических кадров, 1996. — 320 с.
- Конасов В. Б., Кузьминых А. Л. Немецкие военнопленные в СССР: историография, библиография, справочно-понятийный аппарат. — Вологда: Вологодский институт развития образования, 2002. — 232 с.
- Пянкевич В. Л. Репарации и труд военнопленных как источники восстановления экономики СССР после Второй мировой войны (Проблемы историографии). — СПб.: Нестор, 1999.
Международная информация: перевод с немецкого в целях информации: [серия информационных листовок]. — [1941, № 1 — ].- Международная информация: перевод с немецкого в целях информации: [серия информационных листовок]. 1942, № 9 (март): Жизнь военнопленных в Советской России.
Һылтанмалар
- Положение о военнопленных, утверждённое Постановлением СНК СССР № 1798—800 от 1 июля 1941 г. Архивная копия от 21 август 2019 на Wayback Machine
- Записка Л. П. Берии И. В. Сталину о количестве военнопленных, содержащихся в лагерях НКВД. 24 октября 1944 года
- Иностранные военнопленные в СССР Архивная копия от 1 сентябрь 2019 на Wayback Machine
- Первые немецкие военнопленные Архивная копия от 13 апрель 2019 на Wayback Machine
- Немецкие военнопленные в Советском Союзе Архивная копия от 16 ноябрь 2010 на Wayback Machine
- Военнопленные
- Д. Кузин Немецкие военнопленные в Советском Союзе
- Н. Бугай. Репатриация военнопленных немцев из СССР в 40—50-е годы Архивная копия от 19 май 2014 на Wayback Machine
- И.Безбородова. Генералы вермахта в советском плену
- А. Кузьминых. Иностранные военнопленные и советские женщины Архивная копия от 20 апрель 2015 на Wayback Machine
- Сергеева Н. М. Немецкие военнопленные в Кузбассе
- Фотоальбом ‘Альбом пребывания военнопленных немецкой национальности в СССР. Лагерь 230/1 MВД СССР’. Архивная копия от 17 май 2013 на Wayback Machine В альбоме собраны снимки, сделанные немецкими военнопленными в послевоенный период во время нахождения в советском лагере для военнопленных.