Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙың юғалтыуҙары

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Ентеклберәк
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Arrow-Right.png
Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Материалдарға күсергә

Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙың юғалтыуҙары (рус. Поте́ри СССР в Вели́кой Оте́чественной войне́) — был хәрби конфликт һөҙөмтәһендә кире ҡайтарып булмаҫлыҡ һәм демографик юғалтыуҙар[⇨].

Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, СССР-ҙың демографик юғалтыуҙары 25 — 27 миллион кеше тәшкил итә. РФ Ҡораллы Көстәренең рәсми версияһы буйынса[прим. 1], СССР-ҙың ҡайтарып булмаҫлыҡ хәрби юғалтыуҙары 11 444 100 кеше тәшкил итә, шуларҙан 8 668 400 хәрби хеҙмәткәр һәләк була (6 818 300 һалдат алыштарҙа, башҡа осраҡтарҙа, госпиталдәрҙә һәләк була, 1 850100 әсирлектән ҡайтмай). Оккупация зонаһында граждандарҙы юғалтыу — 13 684 700 кеше (шуларҙан: 7 420 400 кеше аңлы рәүештә юҡ ителә, Германияла 2 164 300 кеше мәжбүри эштә вафат була, 4 100 000 кеше аслыҡтан, ауырыуҙан һәм медицина ярҙамы етешмәүҙән вафат була)[прим. 2][1]. 2015 йылда РФ оборона Министрлығы түбәндәге мәғлүмәттәрҙе иғлан итә: кире ҡайтарылмаҫлыҡ хәрби юғалтыуҙар — 12 миллионға яҡын кеше, илдең (СССР) дөйөм кеше юғалтыуҙары хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм граждан халҡы — 26,6 миллион кеше[2]. СССР-ҙың матди юғалтыуҙары бөтә милли байлыҡтың яҡынса 30 % тәшкил итә.

Көнсығыш фронтта ҡораллы көстәрҙең юғалтыуҙары: СССР — 11 444 100 кеше, ә ҡаршы яҡ илдәре — 8 649 200 кеше. Ҡайтарып булмаҫлыҡ юғалтыуҙар нисбәте — яҡынса 1,3:1 йәки унан да кәмерәк. Һуғыш йылдарында хәрби әсирҙәрҙең һаны тигеҙ тиерлек (4 559 000 совет һалдаты һәм 4 376 300 немец һалдаты) совет әсирлегенән тыуған иленә 86,5 %, йәки 3 787 000 һалдат[прим. 3], немец әсирлегенән 44,2 %, йәки 2 016 000 һалдат ҡайта[прим. 4][3]

Ваҡыт үткән һайын, төрлө сәбәптәр арҡаһында һуңғы һандарҙа ҙур айырма барлыҡҡа килә. Дәүләт баҫмаларында СССР яғынан юғалтыуҙарҙы баһалау 7 миллиондан 26,6 миллионға тиклем арала була. Һуңыраҡ публицистикала башҡа һандар ҙа күренә.

Билдәләмә

Ҡайтарып булмаҫлыҡ юғалтыуҙар — һуғышта башҡаса ҡатнаша алмаған бөтә һалдаттар: һәләк булғандар, ҡаты яраланғандар (инвалидтар), һуғышта хәбәрһеҙ юғалғандар, әсирлеккә алынғандар. Еңел яраланған һалдаттар (һуңынан хеҙмәткә ҡайта алыусылар) санитар юғалтыу тип иҫәпләнә[4].

Дөйөм демографик юғалтыуҙар — һуғыш һөҙөмтәһендә юғалтылған бөтә ғүмерҙәрҙең суммаһы, тәбиғи үлем иҫәпкә алынмай. Был һан статистик ысулдар менән билдәләнә[4].

Советтар Союзының юғалтыуҙары

Төп мәҡәлә: Бөйөк Ватан һуғышы

Өйрәнеү тарихы

Советтар Союзының демографик юғалтыуҙары тураһында баһалар Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уҡ яһала. Рәсми күрһәткестәр бер нисә тапҡыр үҙгәрә. Хәҙерге ваҡытта сит ил һәм Ватан әҙәбиәтендә кеше юғалтыуҙары тураһында бик күп баҫмалар бар. Әйтелгән юғалтыуҙар арауығы 7 миллиондан 46 миллионға тиклем кеше тәшкил итә[5].

undefined

Һуғыштан һуңғы осорҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе, СССР-ҙың дәүләт позицияһынан тыш, Советтар Союзының дөйөм демографик юғалтыуҙарын яҡынса 1920 млн кеше тип баһалай[6][7].[8]. XXI быуатта күпселек фәнни сығанаҡтар мәғлүмәттәре 2527 млн кешегә тиклем еткерә[9][10][11][12]. Был һанды 2015 йылда В. Н. Земсков кире ҡаға, ул тикшеренеүселәрҙең рәсми статистикаһы һәм иҫәпләү методикаһы эволюцияһын аса. Ул армияның һәм граждандарҙың юғалтыуҙарын 16 миллион кеше тип баһалай: шуларҙың 11,5 миллионы — хәрби һәм 4,5 миллионы — тыныс халыҡ[13].

Төрлө сығанаҡтар буйынса кеше юғалтыуҙар таблицаһы

Бында Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙың кешелек юғалтыуҙары тураһында төрлө осорҙа ғалимдар, публицистар һәм сәйәсмәндәр әйткән төрлө баһалар бирелә. Исемлекте демограф Л. Л. Рыбаковский 2010 йылда төҙөй[5].

Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзының кеше юғалтыуҙарын баһалау[14]
Баһалау авторы Нәшер ителеү йылы Дөйөм юғалтыуҙар, млн кеше
И. Сталин 1946 7 тирәһе
Н. Хрущёв 1961 20
Л. Брежнев 1965 20 млн артыҡ
С. Максудов 1977 24,5
А. Кваша 1988 26—27
Л. Рыбаковский 1988 30
А. Самсонов 1988 26—27
Б. Соколов 1988 21,3
Ю. Поляков 1989 26—27
Л. Рыбаковский 1989 27—28
И. Курганов 1990 44
С. Иванов 1990 46
Е. Андреев һәм башҡалар 1990 26,6
Э. Шеварднадзе 1990 26
М. Горбачёв 1990 27
А. Самсонов 1991 26—27
Б. Соколов 1991 29,4
О. Лебедев 1991 35—37
А. Шевяков 1991 27,7
В. Елисеев, С. Михалёв 1992 21,8
А. Шевяков 1992 29,5
Б. Ельцин 1995 26,549
А. Соколов 1995 21,7—23,0
П. Полян 1996 26
Б. Харенберг 1996 27
С. Михалёв 1997 23,568
Б. Ельцин 1997 26,452
Б. Соколов 1998 43,3
В. Эрлихман 2004 26,5
В. Н. Земсков[13] 2015 16
Сит ил сығанаҡтары буйынса Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзының кеше юғалтыуҙарын баһалау
Автор Йыл Хәрбиҙәр, млн кеше Һуғышта ҡатнашмаған, млн кеше Дөйөм, млн кеше
Лоример Ф.[15] 1946 5 11 16
Жорж П.[16] 1946 7 10 17
Тимашев Н.[17] 1948 7 18,3 25,3
Арнц Г.[18] 1953 13,6 7 20,6
Бирабен Ж.-Н.[19] 1958 8 6,7 14,7
Исон У.[20] 1959 10 15 25
Земке Э.[21] 1968 12 млн артыҡ
Ситон А.[22] 1971 10
Эллиот Г.[23] 1972 10 10 20
Уиллетс Г.[24] 1980 10 тирәһе 10 тирәһе 20
Мессенджер Ч.[25] 1989 20
Киган Д.[26] 1989 7 7 14
Руммель Р.[27] 1990 7 12,25 19,625
Эллис Д.[28] 1993 11 6,7 17,7
Эллман М., Максудов С.[29] 1994 8,7 18 26—27
Валлечинский Д.[30] 1995 13,6 20—26
Дэвис Н.[31] 1996 8—9 16—19 24—28
Овери Р.[32] 1998 8,668 17 25
Мазовер М.[33] 1998 9,5 10 19,5
Клодфельтер М.[34] 2002 8,668 20—26
Хейнс М.[35] 2003 8,7 17,9 26,6
Гилберт М.[36] 2004 13,3 7 20 млн артыҡ
Вилмотт Х.[37] 2004 8,7 16,9 25,6
Джадт Т.[38] 2005 8,6 16 24,6
Дэвис Н.[39] 2006 8,668 18,332 27
Барбер Д., Харрисон М.[40] 2006 8,7 млн артыҡ 13,7 24—26
Корт М.[41] 2008 27
Роузфилд С.[42] 2009 8,7 17,7—20,3 26,4—29
Ломагин Н.[43] 2009 8,6 млн тирәһе 27 млн артыҡ
Томпсон Дж.[44] 2009 27
Девлет Н.[45] 2013 10,6 16―17 26—27
Энгель Б., Мартин Дж.[46] 2015 7—8 19 26—27

Оҙайлы демографик эҙемтәләр

Советтар Союзы өсөн демографик эҙемтәләр

Рәсәй һәм союз республикалары Бөйөк Ватан һуғышында демографик яҡтан ғәйәт ҙур юғалтыуҙар кисерә. Һуғышта 20 миллион самаһы ир-егет һәм 6,5 миллион ҡатын-ҡыҙ һәләк була. Һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән гендер дисбалансы — яңғыҙ ҡатын-ҡыҙҙар өлөшөнөң ҡырҡа артыуына килтергән. Ғәйәт ҙур кешенең үлеменән тыш, һуғыш йылдарында тыуымдың ҡырҡа кәмеүе арҡаһында тигеҙһеҙлектәр барлыҡҡа килә. Һуғыштан һуң сирек быуат үткәс, һуғыш йылы балалары үҙҙәре ата-әсә була, әммә улар аҙ була, шуға күрә уларҙың балалары һаны ла аҙ була — иң ныҡ кәмеү 1967—1969 йылдарҙа була, ул 1942—1945 йылдарҙан 25 йылға артта ҡала. Һуғыш йыллыҡ тыуым һандарының тирбәлеү циклын башлай, ул әле лә дауам итә. Быуындар һанының циклик тирбәлеүе тиҫтәләрсә миллион кешенең шәхси тормошона ла, бөтә илдең иҡтисади һәм социаль тормошона лайоғонто яһай[47].

Германия өсөн демографик эҙемтәләр

Йәш-енес буйынса һиҙелерлек деформациялар һуғышҡан илдәрҙең күбеһенә, шул иҫәптән Германияға хас, ул да Беренсе һәм бигерәк тә Икенсе донъя һуғышында ла ҙур юғалтыуҙар кисерә. Һуғыштан һуңғы Германия һәм Рәсәй йәш пирамидаларында уртаҡлыҡтар күп, әммә шуға ҡарамаҫтан, РСФСР-ҙа һуғышҡан быуындарҙа ҡатын-ҡыҙҙар өҫтөнлөгө Германияға ҡарағанда күпкә күберәк. Бигерәк тә ХХ быуаттың икенсе ун йыллындағы һуғыштарҙа ҡатнашҡан быуындарҙа ул ҙур, сөнки Германиянан айырмалы рәүештә, Рәсәй Беренсе донъя һуғышында ғына түгел, Граждандар һуғышында ла юғалтыуҙар кисергән. Әммә ул йәш быуында ла һиҙелерлек, был да Рәсәйҙең Икенсе донъя һуғышында ҙурыраҡ юғалтыуҙар тураһында һөйләй[48].

1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса РСФСР-ҙың йәш һәм енес пирамидаһы
1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса РСФСР-ҙың йәш һәм енес пирамидаһы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй Федерацияһының йәш һәм енес пирамидаһы
1959 йылда тарихи Германияның йәш һәм енес пирамидаһы

Иҫкәрмәләр

Комментарийҙар

  1. ↑ 1993 йылда дәүләт сере күп кенә документтарҙан алып ташлағандан һуң, РФ Хәрби-мемориаль үҙәгк консультанты Григорий Кривошеев етәкселегендәге тикшеренеүселәр төркөмө XX быуат һуғыштарында Рәсәй империяһы һәм СССР Ҡораллы Көстәрендәге юғалтыуҙар буйынса ҙур статистик тикшеренеү үткәрә.
  2. ↑ Был исемлеккә фронт райондарында, блокадала һәм ҡамауҙа ҡалған ҡалаларҙа дошмандың һуғыш хәрәкәттәренән тыныс халыҡтың ҙур, әммә иҫәпләүе ауыр булған юғалтыуҙар инмәй. Мәҫәлән, Ленинград блокадаһында 658 мең кеше һәләк була. Сталинградты бомбаға тотоу ваҡытында — 40 меңдән ашыу кеше. Севастополь, Одесса, Керчь, Новороссийск, Смоленск, Тула, Харьков, Минск һәм Мурманск ҡалаларын бомбаға тотоуҙан тиҫтәләрсә мең кеше һәләк була.
  3. ↑ Фашист Германияһы яғында һуғышта ҡатнашҡан СССР-ҙың 220 мең гражданын иҫәпкә алып.
  4. ↑ Башҡа илдәргә эмиграцияға киткән йәки туплау пункттарын һуғылмайынса ҡайтҡан 180 мең һалдатты иҫәпкә алып.

Сығанаҡтар

  1. ↑ Кривошеев и др., 2001, с. 227—256
  2. ↑ Минобороны уточнило потери СССР в Великой Отечественной войне // Интерфакс. — 2015. — 13 ноябрь. Архивировано 2 февраль 2022 года.
  3. ↑ Кривошеев и др., 2001, с. 500—520
  4. ↑ 1 2 Демографический энциклопедический словарь / Редкол.: Валентей Д. И. (гл. ред.) и др. — М., 1985. — С. 61—63.
  5. ↑ 1 2 Рыбаковский, 2010, с. 24—25
  6. ↑ Н. С. Тимашев. Население послевоенной России // Новый журнал : журнал. — 1948.
  7. ↑ Лоример Ф. Население СССР.
  8. ↑ Арнтц и др., 1957, с. 593—604
  9. ↑ Кривошеев и др., 2001, с. 227—229
  10. ↑ Ellman, Maksudov, 1994
  11. ↑ Harrison M. Counting Soviet Deaths in the Great Patriotic War. — 6. — Europe-Asia Studies, 2003. — P. 939—944.
  12. ↑ Barber, Harrison, 2006, p. 225
  13. ↑ 1 2 Земсков Виктор Николаевич. Остаётся ли дискуссионным вопрос о масштабах людских потерь СССР в 1941—1945 гг.? // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. — 2015. — Т. 17, вып. 3—1. — С. 115—127. — ISSN 1990-5378.
  14. ↑ Рыбаковский, 2010, с. 25—26
  15. ↑ Lorimer, 1946, pp. 180—183
  16. ↑ George, 1946, pp. 405—406
  17. ↑ Timasheff, 1948, pp. 148—155
  18. ↑ Арнтц, 1998, с. 600—601
  19. ↑ Biraben, 1958, pp. 47—48
  20. ↑ Eason, 1959, pp. 598—606
  21. ↑ Земке, 2009, с. 594
  22. ↑ Seaton, 1971
  23. ↑ Elliot, 1972
  24. ↑ Willetts H. The Soviet Union in the Second World War (инг.) // Companion to Russian Studies: in 3 Vol. / Ed. by R. Auty, D. D. Obolensky; Ed. assist. A. Kingsford. — Cambridge—…: Cambridge University Press, 1980. — Vol. 1: An Introduction to Russian History. — P. 296. — ISBN 978-0-521-28038-9.
  25. ↑ Messenger, 1989
  26. ↑ Keegan, 1989
  27. ↑ Rummel, 1990, p. 167
  28. ↑ Ellis, 1993
  29. ↑ Ellman, Maksudov, 1994, p. 671
  30. ↑ Wallechinsky, 1995
  31. ↑ Davies, 1996
  32. ↑ Overy, 1999
  33. ↑ Mazower, 2009
  34. ↑ Clodfelter, 2008, pp. 515—516
  35. ↑ Haynes, 2003, pp. 300—309
  36. ↑ Gilbert, 2004
  37. ↑ Willmott, 2004
  38. ↑ Judt, 2005, p. 18
  39. ↑ Davies, 2006, p. 367
  40. ↑ Barber, Harrison, 2006, p. 225―226
  41. ↑ Корт Майкл. A Brief History of Russia (инг.). — N. Y.: Infobase Publishing, 2008. — P. 190. — ISBN 978-0-8160-7112-8.
  42. ↑ Rosefielde, 2009
  43. ↑ Lomagin N. A. The Soviet Union in the Second World War (инг.) // A Companion to Russian History / Ed. by Глисон Эбботт. — Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2009. — P. 409. — (Wiley-Blackwell Companions to World History). — ISBN 978-1-4051-3560-3.
  44. ↑ Thompson J. M. Russia and the Soviet Union: An Historical Introduction from the Kievan State to the Present (инг.). — 6th ed. — Boulder: Westview Press, 2009. — P. 266. — ISBN 978-08133-4395-2.
  45. ↑ Devlet N. Sovyetler Birliği Dönemi (төр.) // Rusya tarihi / Ed. N. Devlet, N. Sarıahmetoğlu. — Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 2013. — S. 204. — ISBN 978-975-06-1522-1.
  46. ↑ Engel B. A., Martin J. L. B. Russia in World History (инг.) / Gen. ed. Смит Бонни, Янг Ананд. — Oxford—…: Oxford University Press, 2015. — P. 110. — (The New Oxford World History). — ISBN 978-0-19-994789-8.
  47. ↑ Вишневский, 2016, с. 1—9
  48. ↑ Вишневский, 2016, с. 9—10

Әҙәбиәт

Урыҫ телендә
  • Людские потери СССР в период второй мировой войны: Сборник статей / Ред. Р. Б. Евдокимов. — ИРИ РАН. — СПб.: Рус.-Балт. информ. центр «Блиц», 1995. — 190 с. — (Россия в цифрах и документах). — ISBN 5-86789-023-6.
  • Гуркин В. В. Потери союзников Германии в войне против СССР // Военно-исторический журнал. — 1998. — № 5. — С. 16—21.
  • Гуркин В. В., Гуров О. В. Цена агрессии (Безвозвратные людские потери фашистской Германии и её союзников в годы второй мировой войны) // Военно-исторический журнал. — 1989. — № 9. — С.33—41.
  • Елисеев В. Т., Михалев С. Н. Так сколько же людей мы потеряли в войне? // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 6—7. — С. 31—34.
  • Земсков В. Н. Людские потери СССР в 1941—1945 гг. (к вопросу о степени достоверности имеющихся подсчётов) // Труды Института российской истории РАН / Отв. ред. Ю. А. Петров. — М.: ИРИ РАН, 2017. — Вып. 14. — С. 97—122. — ISBN 978-5-8055-0326-0.
  • Итоги Второй мировой войны. Сборник статей = Bilanz des zweiten weltkrieges / пер. с нем. Л. К. Комоловой, под ред. И. Н. Соболева. — М.: Издательство иностранной литературы, 1957. — 640 с.
  • Кривошеев Г. Ф. и др. Гриф секретности снят. Потери Вооружённых сил СССР в войнах, боевых действиях и военных конфликтах. — М.: Воениздат, 1993. — 415 с. — ISBN 5-203-01400-0.
  • Кривошеев Г. Ф. и др. Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооружённых сил: Статистическое исследование / Под общ. ред. канд. воен. наук, проф. АВН ген.-полк. Г. Ф. Кривошеева. — М.: Олма-Пресс, 2001. — 608 с. — ISBN 5-224-01515-4.
  • Литвиненко В. В. Цена агрессии. Потери Германии на Восточном фронте. — М.: Вече, 2016. — 304 с. — ISBN 978-5-4444-5156-4.
  • Лопуховский Л. Н. К вопросу о достоверности официальных данных о безвозвратных потерях в Великой Отечественной войне // Военно-исторический архив. — 2011. — № 11. — С.122—158.
  • Рыбаковский Л. Л. Людские потери СССР в Великой Отечественной войне // Социологическое исследование. — М.: РФА, 2000. — № 8. — С. 89—97. — ISSN 0132-1625.
  • Рыбаковский Л. Л. Людские потери СССР и России в Великой отечественной войне / Институт социально-политических исследований. — 2-е, испр. и доп. — М.: Экон-Информ, 2010. — 140 с. — ISBN 978-5-9506-0520-8.
  • Первышин В. Г. Людские потери в Великой Отечественной войне // Вопросы истории. — М., 2000. — № 7. — С. 116—122. — ISSN 0042-8779.
  • Тельпуховский Б. С. и др. Великая Отечественная война Советского Союза 1941—1945: Краткая история / под ред. Б. С. Тельпуховского. — 3-е изд. — М.: Воениздат, 1984. — 560 с.
  • Андреев Е. М., Дарский Л. Е., Харькова Т. Л. Население Советского Союза 1922—1991 / под. ред. А. Г. Волкова. — М.: Наука (издательство), 1993. — 143 с. — ISBN 5-02-013479-1.
  • Никонова Т. И., Ваниева Г. Г. Великая Отечественная и Вторая мировая войны в работах современных исследователей. Библиографический указатель литературы / Лященко О. А. — Волгоград: Волгоградская областная библиотека имени М. Горького, 2015. — 52 с.
  • Эрлихман В. Потери народонаселения в ХХ веке. Справочник. — М.: «Русская панорама», 2004. — ISBN 5-93165-107-1.
Башҡа телдәрҙә

Һылтанмалар

Категориялар