Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Иҙелбаев Нәжип Сафа улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Иҙелбаев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Нәжип Иҙелбай (ысын исеме — Назиб Сафиевич Иҙелбаев; Нәжип Сафа улы Иҙелбаев; 1912 йылдың 12 марты, Орск өйәҙе, Ырымбур губернаһы — 1991 йылдың 1 октябре, Өфө) — совет башҡорт шағиры, тәржемәсе, журналист. Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1974).

Биография

Назиб Сафиевич Иҙелбаев 1912 йылдың 12 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҙелбай ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) тыуған[1][2]. Баймаҡ ҡалаһынан өс саҡрым алыҫлыҡта, Ирәндек һырты итәгендә урынлашҡан был ауыл хәҙер юҡҡа сыҡҡан; 1950-се йылдарҙа уның халҡы Баймаҡҡа күсенгән[1].

Баймаҡ тау-сәнәғәт техникумын тамамлағандан һуң, 1929–1931 йылдарҙа Баймаҡ баҡыр иретеү заводында эшләгән[3].

1931 йылдан «Ҡыҙыл Баймаҡ» (хәҙер «Баймаҡ вестниге») гәзите редакцияһында эшләгән. 1932–1933 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы Радиоинформация комитетында эшләгән. 1933 йылдан Мәскәү исемендәге канал төҙөлөшөндә эшләгән, ә 1935 йылдан шулай уҡ Дмитров ҡалаһында (Мәскәү өлкәһе) сыҡҡан «Ударники канала» гәзите хеҙмәткәре булған. 1937–1938 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡыған, шул уҡ ваҡытта Башҡорт китап нәшриәте хеҙмәткәре булған.

1938 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында булған, взвод һәм рота менән етәкселек иткән. Контузия алған, өс тапҡыр яраланған[1]. 1944 йылда ауыр яралынан һуң Өфөгә әйләнеп ҡайтҡан[1][3]. Ватан һуғышы орденының 2-се дәрәжәһе, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

1945–1947 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башкортостан» гәзите хеҙмәткәре булған. 1947–1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар советы ҡарамағындағы Радиоинформация комитетында эшләгән. 1953–1955 йылдарҙа — «Ленинсы» гәзите бүлеге мөдире булған.

1991 йылдың 1 октябрендә Өфөлә вафат булған[2].

Ижади эшмәкәрлек

1930-сы йылдарҙан баҫыла башлаған. 1947 йылда беренсе «Күк шинель» шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыҡҡан, унда фронт шиғырҙары ингән. Һуңғы китаптарында — «Ел, ерәнем» (1958), «Йырым һиңә булһын» (1970), «Еңеү иртәһе» (1981) — төп тема тыуған яҡ һәм башҡорт халҡы тормошо; күп әҫәрҙәр башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына нигеҙләнгән. 1992 йылда «Еңеү ҡояшы» шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыҡҡан.

«Аҡ эт бәләһе — ҡара эткә», «Көтөлмәгән ҡунак» һәм башҡа бер актлы пьесалар авторы. «Ҡуштирәк» (1984) хикәйәттәр, легендалар һәм иҫтәлектәр китабын яҙған.

Нәжип Иҙелбай башҡорт теленә П. П. Бажовтың «Малахит шкатулкаһы» әкиәттәр йыйынтығын («Таш ҡумта», 1951), С. П. Злобиндың «Салауат Юлаев» романын (1957), М. О. Әүәзовтың «Абай юлы» романын, Н. А. Островскийҙың «Дауылдарҙа тыуғандар» романын, шулай уҡ С. Т. Аксаковтың («Багров-ейәндең бала саҡ йылдары»), А. П. Гайдарҙың («Мәктәп»), Н. В. Гоголдең, А. П. Чеховтың, П. П. Ершовтың, М. Горькийҙың, Ч. Айтматовтың, О. Гончарҙың, С. В. Михалковтың, Дж. Лондондың һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен тәржемә иткән.

Нәжип Иҙелбай шиғырҙарына М. Х. Әхмәтов, Х. Ф. Әхмәтов, М. М. Вәлиев, З. Г. Исмағилев һәм башҡа композиторҙар йырҙар ижад иткән. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙарына бағышланған, З. Исмағилев музыкаһына яҙылған «Ел, ерәнем» (1946) йыры киң танылыу алған; ул совет йырының Бөтә Союз радиоконкурсында беренсе урынды алған (1949)[1].

Нәжип Иҙелбайҙың бер нисә әҫәре ҡаҙаҡ теленә тәржемә ителгән.

Иҫтәлек

  • Өфөлә шағир йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
  • Баймаҡта Иҙелбаев исеме менән урам аталған.

Библиография

  • Йырым һиңә булһын: Шиғырҙар, йырҙар / Н. С. Иҙелбаев (Нәжип Иҙелбай). — Өфө: Башҡорт китап нәшриәте, 1970. — 127 б. — Башҡорт телендә.
  • Ҡуштирәк: Хикәйәттәр, легендалар, иҫтәлектәр / Нәжип Иҙелбай. — Өфө: Башҡорт китап нәшриәте, 1984. — 128 б.
  • Еңеү ҡояшы: Шиғырҙар / Нәжип Иҙелбай. — Өфө: Башҡорт китап нәшриәте, 1992. — 141 б.

Әҙәбиәт

  • Ә. Мәхмүтов. Яуҙарҙа сыныҡҡан әҙип (Нәжип Иҙелбайҙың тыуыуына 100 йыл) // Ағиҙел. — 2012. — № 3.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Нажиб Идельбай (1912—1991). Литературная карта Баймакского района. Баймакская межпоселенческая центральная библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 Идельбай Н. С. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Кузбеков, Ф. Т. Идельбай Нажип. Энциклопедия Башкирии. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2026.

Һылтанмалар

Категориялар