Пружаны

Ҡала Мухавец йылғаһы буйында (Көнбайыш Буг бассейны) урынлаша. Ул Брест ҡалаһынан 89 км төньяҡ-көнсығышта, Аранчицы тимер юл станцияһынан 11 км алыҫлыҡта (Барановичи—Брест линияһы).

Лида — автомобиль юлдарының стратегик үҙәге, ул Брест, Высокое, Берёза, Слоним, Шерешёво, Ҡобырын ҡалалары менән тоташа. Шулай уҡ Слоним-Ружаны-Пружаны-Высокое автомобиль юлы киҫелешендә урынлаша.

Пружан олоҫы тураһында тәүге яҙма 1433 йылға ҡарай. Пружаны ҡалаһы 1487 йылдан алып Добучин исеме аҫтында билдәле.

«Пружаны» атамаһы — «күл янында йәшәүсе кешеләр» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал, йәки пружана — «быуа, йылғаның быуылған урыны» тигәнде аңлатыуы мөмкин. 1519 йылға тиклем Пружаны Ҡобырын кенәзлеге составында була. Ҡобырын кенәзе Иван Семёнович вафат булғандан һуң, ҡала уның ҡатыны Феодораның милкенә күсә. XVI быуатта Пружаны Речь Посполитая королеваһы Бона һәм уның ҡыҙы Анна милкендә була. Пружанала йылына дүрт йәрминкә үткәрелә. 1563 йылғы иҫәп алыу буйынса, Пружанала 1250 кеше, 7 урам, 278 хужалыҡ иҫәпләнә. Шулай уҡ XVI быуатта ҡалала «король һарайы» була, ул үҙ эсенә ағастан төҙөлгән һарай, 2 флигел, ат һарайы, келәт, йылытыу бүлмәһе, икмәкхана, 4 амбар, һыу тирмәне һәм баҡса индерелә.

1589 йылдың 6 майында, Сигизмунд III короле, үҙенең инәһе, Анна илбикәһе үтенесе буйынса, Пружан халҡына Магдебург хоҡуғын «мәңгелек ваҡытҡа» бирә.

1795 йылдан алып Пружаны ҡалаһы Рәсәй империяһы составына инә: тәүҙә ул Слоним губернаһының повет үҙәге, 1797 йылдан — Литва губернаһы, ә 1801 йылдан — Гродно губернаһы составына инә. 1845 йылда ҡалала яңы герб раҫлана: асыҡ көрән төҫтәге фонға ылыҫлы ағас (шыршы) һүрәтләнә, уның ботаҡтарында һунарсы борғоһы эленеп тора. 1866 йылда Пружандың үҙәгендә Александр Невский соборы, 1878 йылда — Спасо-Преображенская сиркәүе төҙөлә.

1857 йылғы иҫәп алыу буйынса, ҡалала 5665 кеше йәшәй. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Пружанала 7633 кеше йәшәй (шул иҫәптән 43,4 % — уҡымышлы). Улар араһында йәһүдтәр — 5079, белорустар — 2316, урыҫтар — 443, поляктар — 225 кеше.

Ҡалала 14 ваҡ сәнәғәт предприятиеһы, өйәҙ училищеһы һәм ике синыфлы мәхәллә училищеһы, шулай уҡ 6 дауахана эшләй. XIX быуат — XX быуаттың беренсе яртыһында, Пружаны балсыҡ һауыт-һаба яһау үҙәге булараҡ билдәле була.

1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда, ҡалала тәмәке фабрикаһы һәм шарап ҡыуыу заводы эшселәренең забастовкалары үтә.

1915 йылдың авгусынан ҡала немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, 1919 йылдың 30 ғинуарынан 1920 йылдың июленә тиклем — поляк ғәскәрҙәре тарафынан. 1920 йылдың 27 июленән 19 сентябренә тиклем ҡалала Совет власы урынлаша, өйәҙ хәрби-революцион комитеты эшләй башлай.

Рига тыныслыҡ (солох) килешеүе буйынса, 1921—1939 йылдарҙа Пружаны ҡалаһы Польша составында була.

1939 йылдың сентябренән Пружаны ҡалаһы Белорус ССР составына инә, ә 1940 йылдың 15 ғинуарынан Брест өлкәһенең район үҙәге.

1941 йылдың 23 июнендә ҡала немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1944 йылдың 17 июлендә Пружаны ҡалаһы 1-се Беларусь фронтының 28-се армияһы частары тарафынан азат ителә.

1995 йылдың 20 октябрендә Пружаны ҡалаһы һәм Пружаны районы, уларҙың административ үҙәге уртаҡ булыу сәбәпле, бер административ берәмеккә — Пружаны районына берләштерелә.

2017 йылда Пружанала 194 кеше тыуа, 253 кеше вафат була. Тыуыу коэффициенты — һәр 1000 кешегә 10,5 (район буйынса уртаса күрһәткес — 10,3, Брест өлкәһе буйынса — 11,8, Беларусь Республикаһы буйынса — 10,8). Үлем коэффициенты — һәр 1000 кешегә 13,6 (район буйынса уртаса күрһәткес — 19,9, Брест өлкәһе буйынса — 12,8, республика буйынса — 12,6).

Пружанала үлем күрһәткесе Брест өлкәһенең район үҙәктәре араһында иң юғарыһы булып тора.

Пружанала спорт ҙур үҫеш кисерә. Ҡала халҡы өсөн төрлө спорт объекттары төҙөлә һәм үҫешә.

Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе йәш спортсыларҙы әҙерләүҙә мөһим урын биләй. Унда төрлө спорт төрҙәре буйынса секциялар эшләй, йәш таланттарҙы үҫтереүгә ҙур иғтибар бирелә.

Боҙ һарайы – ҡала халҡы өсөн популяр спорт һәм ял итеү урыны. Ул хоккей, фигуралы шыуыу кеүек спорт төрҙәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә.

Аквапарк – һыу спорты яратыусылар өсөн ҙур мөмкинлектәр бирә. Йөҙөү буйынса күнекмәләр, ярыштар ойошторола, балалар һәм ололар өсөн программа әҙерләнә.

Спорт үҫеше ҡала халҡының әүҙем тормош рәүеше алып барыуына булышлыҡ итә, төрлө спорт саралары һәм ярыштар уҙғарыу өсөн уңайлы мөхит булдырыла.

Пружанан сыҡҡан күренекле шәхестәр араһында Перл Мартин Льюис айырыуса әһәмиәтле. Ул 1927 йылда Пружанан сыҡҡан Оскар Перл ғаиләһендә тыуа.

Перл Мартин Льюис — американ физигы, ул 1995 йылда Физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.