Созина Елена Константиновна

Елена Константиновна Созина 1958 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған^[2].

1980 йылда отличие менән^[3] А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Тажикстандың урта мәктәптәрендә (1980—1982) һәм Свердловскиҙа (1982—1984) эшләй. 1984 йылдан алып — рус әҙәбиәте кафедраһында (хәҙер — А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы^[4]). 1983 йылдан әҙәбиәт белгесе булараҡ хеҙмәттәрен баҫтыра. Филология фәндәре кандидаты (1987, «Рус әҙәбиәте процесында М. Н. Альбов ижады» диссертацияһы)^[3].

2002 йылда «1830—1850 йылдарҙа рус прозаһында художестволы аң динамикаһы һәм классик реализм яҙмаһының стратегияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми консультанты — профессор Г. К. Щенников). Әлеге ваҡытта — Урал федераль университетының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы профессоры^[4], Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Тарих һәм археология институтының Әҙәбиәт тарихы үҙәге мөдире, йыл һайын үткәрелеүсе «Урал әҙәбиәте» Бөтә Рәсәй ғилми конференцияһының ойоштороу комитеты рәйесе (2005 йылдың октябренән алып үткәрелә)^[5], «Урал әҙәбиәте: тарих һәм хәҙерге заман» фәнни мәҡәләләр йыйынтығының яуаплы мөхәррире, Урал яҙыусыларының берләшкән музейының Ғилми Советы рәйесе (2006 йылдың 7 ноябренән), Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштар өсөн Свердловск өлкәһе губернаторы премиялары буйынса комиссия ағзаһы.

Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары XIX—XX быуат башы рус әҙәбиәте тарихы, Урал әҙәбиәте, әҙәбиәт теорияһы һәм әҙәбиәт менән философияның үҙ-ара бәйләнеше өлкәһендә ята.

Урал әҙәбиәтен тикшергән алдынғы ғалимдарҙың береһе булып тора. Уның етәкселегендә төбәк әҙәбиәтен өйрәнеүгә арналған ҙур ғилми проект тормошҡа ашырыла. 2005 йылдан йыл һайын үткәрелеүсе «Урал әҙәбиәте: тарих һәм хәҙерге заман» Бөтә Рәсәй ғилми конференцияһының ойоштороу комитеты рәйесе булып тора. Шулай уҡ 2006 йылдан нәшер ителгән шул уҡ исемле ғилми мәҡәләләр йыйынтыҡтары серияһының яуаплы мөхәррире булып сығыш яһай^[6].

Уның теоретик ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә символ һәм текстың мифопоэтикаһы проблемалары инә. Ғилми етәкселеге аҫтында алты кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, шул иҫәптән И. В. Фазиулинаның «Провинцияла яҙыусы: С. Н. Миловскийҙың (Елеонскийҙың) художестволы фекерләүе формалашыуы» хеҙмәте^[7].

• П. П. Бажов исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы (2013) — «Урал әҙәбиәте тарихы. XIV быуат аҙағы — XVIII б.» фәнни хеҙмәтен ижад иткән өсөн (авторҙар коллективы составында)^[8][9];
• Ағза-корреспондент П. И. Рычков исемендәге премия (2013) — «Урал әҙәбиәте тарихы. XIV быуат аҙағы — XVIII б.» коллектив хеҙмәте өсөн^[8];
• Свердловск өлкәһе губернаторының почет грамотаһы;
• Екатеринбург башлығының почет грамотаһы.

300-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Улар араһында:

• 10—11-се кластар өсөн Урал әҙәбиәте буйынса хрестоматия. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 1997 (М. А. Литовская менән берлектә).
• Символ теорияһы һәм художестволы анализ практикаһы. Махсус курс буйынса уҡыу әсбабы. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 1998.
• Урал әҙәбиәте. Башланғыс мәктәптә уҡыу өсөн китап. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 1999.
• Урал әҙәбиәте. 5—9-сы кластарҙа уҡыу өсөн китап. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 1999 (М. А. Литовская менән берлектә).
• 1830—1850 йылдарҙағы рус прозаһында художестволы аң динамикаһы һәм классик реализм яҙмаһының стратегияһы. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 2001.
• Рус әҙәбиәтендә аң һәм яҙыу / Е. К. Созина; Рәсәй Федерацияһының мәғариф министрлығы, А. М. Горький ис. Урал дәүләт ун-ты. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 2001.
• Тютчевтың шиғри донъяһында аң дискурсы // Рус әҙәбиәтендә художестволы аң формаларының эволюцияһы (феноменологик анализ тәжрибәләре : фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы. — Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 2001. — С. 54—148.
• Ғаилә бәйләнештәре: йыйыу өсөн моделдәр. Мәҡәләләр йыйынтығы. 2 китапта. Яңы әҙәби күҙәтеү, 2004.
• XIX быуат рус реализмының эволюцияһы: семиотика һәм поэтика. Уҡыу әсбабы / Е. К. Созина. Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 2006.
• XVIII быуат аҙағы —XIX быуат Урал әҙәбиәте. — Екатеринбург, 2006 (авторҙашлыҡта).
• XIV — ХХ быуаттың беренсе яртыһындағы Урал әҙәби тормошо хроникаһы. — Екатеринбург: Урал ун-ты нәшриәте, 2009 (М. А. Литовская менән берлектә).
• Дөйөм рәсәй процестары контексында XVII—XX быуаттарҙағы Урал әҙәбиәтендә жанрҙар эволюцияһы: коллектив монография. — Екатеринбург, 2010 (авторҙашлыҡта).
• Урал әҙәбиәте тарихы. XIV быуат аҙағы — XVIII быуат. — М.: Славян мәҙәниәттәре телдәре, 2012 (баш мөхәррир, бүлектәр авторы).
• Фин-уғыр мәҙәниәте һәм рус әҙәбиәте контекстында Пермь әҙәбиәттәре: коллектив монография / ғилми мөх. Т. А. Снигирева, Е. К. Созина. — Екатеринбург; Ижевск; Сыктывкар, 2014 (ғилми мөхәррир).
• 1830—1930 йылдарҙағы төбәк ваҡытлы матбуғатында әҙәби процесс: «Волга аръяғы ҡырмыҫҡаһынан» «Урал эшсеһенә» тиклем: коллектив монография / Т. А. Снигирева, Е. К. Созинаның дөйөм мөхәрририәте аҫтында. — М.: Славян мәҙәниәттәре телдәре, 2016 (дөйөм мөхәрририәт).
• Урал әҙәбиәте тарихы. XIX быуат: 2 томда / баш мөхәррир Е. К. Созина. — М.: Славян мәҙәниәттәре телдәре, 2020 (баш мөхәррир).
• Ижади уңышһыҙлыҡ феномены: коллектив монография. 2-се баҫма. — М.: Юрайт, 2025 (авторҙаш)^[10].

• Е. К. Созина. Комиэтичность К. Ф. Жакова в контексте русской культуры // Известия Уральского государственного университета. — 2007. — № 53. — С. 222—230.
• Е. К. Созина. Творчество Ф. И. Тютчева в российском литературоведении // Известия Уральского государственного университета. — 2004. — № 33. — С. 149—155.
• Е. К. Созина. Памяти Валентина Вонифатьевича Короны // Известия Уральского государственного университета. — 2003. — № 28. — С. 228—233.
• Е. К. Созина. Критический дискурс В. Белинского и натуральная школа 1840-х годов: к вопросу о доминанте метода «критического реализма» // Известия Уральского государственного университета. — 2001. — № 17.
• Антропологическая проблематика в литературе русского реализма 1840—1850-х гг. // Известия Уральского государственного университета. — 1997. — № 7. — С. 58—77.