Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы

Амир Зәкир улы Сәйғәфәров (рус. Сайгафаров Амир Закирович; рус. 1935 йылдың 16 майы, Ишбирҙе ауылы, Башҡорт АССР-ы — 2022 йылдың 27 майы, Баймаҡ, Башҡортостан Республикаhы) — совет һәм Рәсәй яҙыусыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, топонимист, педагог һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1996), Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007), Батыр Вәлидов исемендәге әҙәбиәт өлкәһендәге премия лауреаты (2006). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.

Биографияһы

1935 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Кусәй ауыл Советы Ишбирҙе руднигы ҡасабаһында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылында тыуған[1]. Атаһы — Мөхәмәтзәкир Ғәббәс улы, әсәһе — Фәйзә, Туба алтын сығарыу предприятиеһы эшселәре. Атаһы Донецк өлкәһендә һуғышта һәләк булған[2].

Ишбирҙе ете йыллыҡ мәктәбен, Темәс педагогия училищеһын (1954) һәм Башҡорт дәүләт университетының тарих факультеты ситтән тороп тамамлаған[1].

1954 йылда Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районына ебәрелгән. Муртазин башланғыс мәктәбендә 2–4-се кластарҙы уҡытҡан һәм мөдир булған, артабан Сураҡ ете йыллыҡ мәктәбендә география, физкультура уҡытыусыһы (1955)[2]. 1955–1957 йылдарҙа Приморье крайында, Уссури йылғаһы буйында, Сихотэ-Алинь итәгендә танк полкында хеҙмәт иткән[2].

Армиянан һуң Тавлыҡай ете йыллыҡ мәктәбендә туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы (1958), Ҡаҙан ете йыллыҡ мәктәбендә 5–7-се кластар уҡытыусыһы (1958–1962), Ҡаҙан һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры (1962–1965) булып эшләгән[1].

1965 йылдан совет һәм партия эшендә: «Ирәндек» совхозы партия комитеты секретары (1965–1971). 1971 йылдан — Баймаҡ район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире (февралдән), ойоштороу-партия эше бүлеге мөдире (1971 йылдың октябренән 1975 йылға тиклем)[2].

1975–1982 йылдарҙа — Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1982–1983 йылдарҙа — «Башмедьстрой» тресының ПМК-545 начальнигы. 1983–1989 йылдарҙа — Баймаҡ мәктәп-интернаты директоры, 1989–1990 йылдарҙа — Баймаҡ 1-се урта мәктәбе директоры[1].

1990 йылдан — Баймаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1991 йылдан — район Советы, 1992 йылдан — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 1994–1997 йылдарҙа — ҡала мәсьәләләре буйынса беренсе урынбаҫары[1]. 1997 йылда хаҡлы ялға сыҡҡан.

2022 йылдың 27 майында Баймаҡ ҡалаһында 88-се йәшендә вафат булған[1].

Тыуған яҡты өйрәнеү, әҙәби һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

Хаҡлы ялға сыҡҡас тыуған яҡты өйрәнеү менән шөғөлләнгән. «Баймаҡ хәбәрҙәре», «Һаҡмар» район гәзиттәре, «Ватандаш» журналы, «Йәшлек», «Киске Өфө» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек иткән[2].

Бөрйән ырыуы советы рәйесе (1993 йылда ырыу йыйынында һайланған), Баймаҡ районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе (1995–2013), Баймаҡ районы тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәтенең республика ойошмаһы Баймаҡ бүлексәһе рәйесе (2003 йылдан)[1]. Өс Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнашҡан.

Баймаҡ районы топонимикаһын, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау тарихын өйрәнгән. Өфө, Ырымбур, Орск архивтарында эшләгән. 9 китап, 30 очерк һәм мәҡәлә авторы[2]. «Баймаҡ районы» энциклопедик хеҙмәте (2002, Р. И. Үтәғолов һәм А. И. Бағоманов менән авторҙаш) уның архив эҙләнеүҙәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Мәҡәләләре «Башҡорт энциклопедияһына» ингән[1].

Ирәндек һырты, Талҡаҫ күле һәм Зауральеның башҡа тәбиғәт һәм мәҙәни мираҫ объекттарын популярлаштырған[3].

Төп әҫәрҙәре

  • Баймаҡ районы. Өфө, 2002 (Р. И. Үтәғолов һәм А. И. Бағоманов менән авторҙаш);
  • Ер-һыу атамалары. (Баймаҡ районы топонимикаһы). Өфө, 2004;
  • Бөрйән ырыуы (Бурзянский род). Өфө, 2008;
  • 450 лет вместе с Россией. Баймак, 2007;
  • На страже здоровья. Этапы развития и становления здравоохранения. Сибай, 2007;
  • Развитие общего образования. Баймакский район. Магнитогорск, 2009;
  • Дәрдмәнд. Ижад шишмәһе Ирәндектән. Баймаҡ, 2009;
  • Ир иңендә ил ғәме. Баймаҡ, 2010;
  • Илһөйәр һәм ғәййәр олатайҙарыбыҙ 1812 йылғы Ватан һуғышында. Баймаҡ, 2012;
  • Иҫәнбәт-Сураш батыр ейәндәре төйәге. Сибай, 2015.

Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

  • Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)[2];
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1971; 1981)[2];
  • Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2013)[1];
  • Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1996)[1];
  • Башҡортостан Республикаһының почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2007);
  • Батыр Вәлидов исемендәге премия лауреаты (2006, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 2003)[2];
  • «Халыҡ ихтирамы» дипломы (2010)[2];
  • Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы.

Библиография

  • Баймаҡ районы : Энцикл. һәм тыуған яҡты өйрәнеү баҫмаһы / Амир Сәйғәфәров, Рамаҙан Үтәғолов. — Өфө : Китап, 2002. — 330 б. : ISBN 5-295-03157-8[4];
  • Ер-һыу атамалары. Өфө, 2004;
  • Бөрйән ырыуы. Өфө, 2008;
  • 450 лет вместе с Россией. Баймак, 2007;
  • На страже здоровья. Сибай, 2007;
  • Развитие общего образования. Магнитогорск, 2009;
  • Дәрдмәнд. Ижад шишмәһе Ирәндектән. Баймаҡ, 2009;
  • Ир иңендә ил ғәме. Баймаҡ, 2010;
  • Илһөйәр һәм ғәййәр олатайҙарыбыҙ 1812 йылғы Ватан һуғышында. Баймаҡ, 2012;
  • Иҫәнбәт-Сураш батыр ейәндәре төйәге. Сибай, 2015.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 В Башкирии скончался краевед, писатель и общественный деятель Амир Сайгафаров. Башинформ (27 май 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Почётные граждане – Баймакская межпоселенческая центральная библиотека. baimaklib.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2026.
  3. ↑ Хочешь вдохновения? Покоряй Ирандык. Лента новостей Уфы (27 март 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2026.
  4. ↑ Баймакский край : Энцикл. и краевед. изд. Российская государственная библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 июль 2026.

Һылтанмалар

Категориялар