Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Байышев Таһир Ғәлләм улы

Байышев Таһир Ғәлләм улы (рус. Баишев Тагир Галлямович; 1886 йылдың 15 авгусы, Иҫке Хәлил, Өфө губернаһы — 1974 йылдың 19 марты, Өфө) — башҡорт тел белгесе, төркиәтсе, диалектолог һәм лексикограф, филология фәндәре кандидаты (1950). Төп тикшеренеүҙәрен башҡорт теленең диалекттарына, лексикаһына һәм терминологияһына арнаған[1].

Биографияһы

Таһир Ғәлләм улы Байышев 1886 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Хәлил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылы) тыуған. Ауыл мәктәбендә белем алғандан һуң, уҡыта башлай; 1906 йылдан тыуған ауылындағы мәҙрәсәлә мөғәллим булып эшләй.

1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына һәм Иркутск ҡалаһындағы артиллерия часына ебәрелә. Хеҙмәт ваҡытында хәрби-фельдшерлыҡ мәктәбен тамамлай. Һуңыраҡ баҫылған автобиографияһында Байышев Беренсе донъя һуғышы йылдарында герман фронтында хәрби фельдшер булып хеҙмәт иткәнен, контузия алғанын, әсирлеккә эләккәнен һәм ҡасҡанын яҙа. 1918 йылда тыуған яғына ҡайта, унда уҡытыусы һәм фельдшер булып эшләй[2].

1925 йылдан Мәскәүҙә сыҡҡан «Крестьянская газета» гәзитенең хәбәрсеһе, 1927 йылдан — Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариаты инспекторы. Уҡыу әсбаптарын, һүҙлектәрҙе әҙерләүҙә һәм лингвистик экспедицияларҙа ҡатнаша. 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1933—1957 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында (учреждение башта Башҡорт милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты тип аталған) эшләй[1][3].

Филология фәндәре кандидаты дәрәжәһен 1950 йылда ала. 1949 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1974 йылдың 4 ноябрендә Өфөлә вафат була; Мосолман зыяратында ерләнгән[3].

Фәнни эшмәкәрлеге

Байышев 1930—1950 йылдарҙа үткәрелгән башҡорт теленең һөйләштәрен өйрәнеү буйынса ун бер фәнни экспедицияла ҡатнаша. Йыйылған материалдар фонетика, морфология, лексика һәм синтаксис буйынса мәғлүмәттәрҙе, шулай уҡ топонимик һәм этнографик мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә алған. Байышевтың тикшеренеү отчеттары урындағы атамаларҙы ентекле семантик анализлау һәм уларҙы рус теленә тәржемә итеү менән айырылып торған. 1930-сы йылдарҙа ул Баймаҡ районындағы Тубыҡ руднигы эшселәренә экспедиция ойошторған һәм был төркөмдөң профессиональ телмәрен һүрәтләгән[4].

1954 йылда Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының Асҡын, Балтас, Борай һәм Яңауыл райондарына экспедиция үтә. Уның һөҙөмтәләре буйынса әҙерләнгән отчетта өйрәнелгән төньяҡ-көнбайыш һөйләштәре башҡорт халыҡ-һөйләш теленә индерелгән[3].

«Башҡорт диалекттарының әҙәби телгә мөнәсәбәте» монографияһында (1955) Байышев ялан материалдарын дөйөмләштергән, һөйләштәрҙең таралыу территорияһын һәм үҙенсәлектәрен һүрәтләгән һәм башҡорт телен көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш диалекттарға классификациялауҙы тәҡдим иткән; һуңғыһы артабанғы фәнни әҙәбиәттә ғәҙәттә төньяҡ-көнбайыш тип атала. Классификация нигеҙенә беренсе сиратта фонетик билдәләр һалынған. Һуңыраҡ уны башҡа тикшеренеүселәр аныҡлаған[3][4]. 2006 йылда монография яңынан баҫыла[1].

Байышев 40 меңгә яҡын һүҙҙән торған «Русско-башкирский словарь» (1948) һәм 22 меңгә яҡын һүҙҙән торған «Башкирско-русский словарь» (1958) төҙөүҙә һәм мөхәррирләүҙә ҡатнашҡан. Ул шулай уҡ ботаника, урмансылыҡ, зоология, физика һәм математика буйынса ике телле терминологик һүҙлектәр өҫтөндә эшләгән, уҡыу һәм методик әҙәбиәт булдырған.

Ғалимдың шәхси архив фонды Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгендә һаҡлана[5].

Төп хеҙмәттәре

Байышев Т. Ғ. Дөрөҫ яҙыу күнегеүҙәре. — М., 1930. Байышев Т. Ғ. Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку / под ред. Н. К. Дмитриева. — М.: Издательство Московского университета, 1955. — 112 с. — 2-е изд., стер. — Уфа: Гилем, 2006. — 132 с. Байышев Т. Ғ. Саратов һәм Куйбышев өлкәләрендәге башҡорттар теленең ҡайһы бер үҙенсәлектәре // Вопросы башкирской филологии. — М., 1959. — С. 136—151. Байышев Т. Ғ. Поговорим о топонимике и правильном написании географических наименований // Башҡортостан уҡытыусыһы. — 1961. — № 4. — С. 38—41.

Хәтер

Өфө ҡала округы Советының 2010 йылдың 16 сентябрендәге ҡарары менән Нуғай ҡасабаһындағы яңы урамдарҙың береһенә Таһир Байышев исеме бирелгән[6].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Ураксин З. Г. Баишев Тагир Галлямович. Башкирская энциклопедия. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  2. ↑ Баишев Т. Г. (2011). «Тырышҡан — ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан». Ағиҙел (8): 126—127.
  3. ↑ 1 2 3 4 Балтабаева Гузелия. Исполнилось 135 лет со дня рождения видного башкирского учёного-языковеда Тагира Баишева. Ватандаш (26 август 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 Хисамитдинова Ф. Г. (2014). «Диалектная система башкирского языка и башкирская диалектология». Tehlikedeki Diller Dergisi 3 (4): 17—19.
  5. ↑ Баишев Т. Г. Навигатор информационных ресурсов по языкознанию. ИНИОН РАН. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  6. ↑ О наименовании новых улиц в Нагаево, жилом районе Глумилино Октябрьского района городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Совет городского округа город Уфа Республики Башкортостан (16 сентябрь 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Шафиков Г. Г. Непокорное одиночество научного Робинзона // Дыхание жгучее истории. — Уфа: Китап, 1998. — С. 100—144.

Категориялар