Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Төлкө менән бүре (әкиәт)

Төлкө менән бүре (рус. Лиса и волк) — башҡорт халыҡ әкиәте, хайуандар тураһындағы әкиәттәр төркөмөнә ҡараған фольклор әҫәре. Сюжеттың нигеҙендә хәйләкәр төлкөнөң бер ҡатлы бүрене алдап, һәләкәткә килтереүе ята. Әкиәт Аарне — Томпсон классификацияһы буйынса АТ 8А* — «Төлкө бүрене ҡамышлыҡта һунар итергә өйрәтә һәм уны яндыра» сюжет тибына ҡарай[1].

Сюжеты

Бүре төлкөнән нисек һимергәнен һәм мал-тыуарҙы нисек тотоуын һорай. Төлкө күл буйында йөрөгән мал менән туҡланыуын әйтә һәм бүрегә ҡамышлыҡҡа инеп ятырға кәңәш итә. Ул ҡамыштар шатырлап яҡынлашҡансы урынынан тормаҫҡа ҡуша.

Бүре төлкө өйрәткәнсә ҡамыш араһына инеп ята. Төлкө иһә ҡамышлыҡҡа ут төртә. Ут яҡынлашһа ла, бүре быны мал килә тип уйлап, урынынан тормай. Йөнө һәм тиреһе яна башлағас ҡына ул ҡасып ҡотола.

Шунан төлкө күлдә аунап, төҫөн үҙгәртә һәм яр буйына ултыра. Уны танымаған бүре янына килеп, ҡыҙыл төлкөнөң үҙен алдауы хаҡында һөйләй. Төлкө үҙен дә шул уҡ төлкө алдағанын белдерә һәм бүрегә янған тәнен һыуытыу өсөн боҙҙа аунарға кәңәш итә. Бүре уның һүҙен тыңлай, боҙға йәбешә һәм һәләк була[1].

Варианты

Әкиәттең икенсе варианты 1989 йылда фольклорсы Г. Р. Хөсәйенова тарафынан Башҡортостандың Дәүләкән районы Иҫке Хөсәйен ауылында 1916 йылғы Шәмсиямал Шәйхетдин ҡыҙы Рәхимованан яҙып алынған. Ҡулъяҙма Ғилми архивта һаҡлана: фонд 3, яҙма 92, һаҡлау берәмеге 9, 179—180-се биттәр.[1]

Был вариантта бүре төлкөнө ашарға йыйына. Төлкө уға ауылдан кәзә алып килергә вәғәҙә итә һәм һалам аҫтына инеп көтөргә ҡуша. Һуңынан ул һаламға ут төртә. Бүре утта һәләк була, ә төлкө уның итен ашай. Төп варианттан айырмалы рәүештә, бында төлкө бүрене мал тоторға өйрәтмәй һәм боҙҙа аунатыу эпизоды юҡ. Вариант беренсе тапҡыр 2009 йылғы 13-сө томда баҫылған.[1]

Персонаждар һәм художестволы үҙенсәлектәре

  • Төлкө — әкиәттең төп хәрәкәт итеүсе персонажы; хәйләкәр, зирәк һәм мәкерле итеп һүрәтләнә. Ул бүренең бер ҡатлылығынан файҙалана.
  • Бүре — көслө, әммә ышаныусан һәм аңра персонаж. Төлкөнөң кәңәштәрен тикшермәйенсә үтәүе арҡаһында һәләк була.

Әкиәт хайуандар тураһындағы сатирик әҫәрҙәргә хас булған антропоморфизмға ҡоролған: персонаждар кешеләрсә һөйләшә, кәңәшләшә һәм бер-береһен алдай. Төлкө менән бүре образдары ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Төлкө физик көс менән түгел, ә хәйлә һәм тапҡырлыҡ ярҙамында өҫтөнлөк ала, ә бүре — көслө, әммә ышаныусан персонаж, уның ышаныусанлығы арҡаһында төлкө уны алдай ала.

Әҫәрҙә ваҡиғалар эҙмә-эҙлекле рәүештә ике эпизодта үҫтерелә. Беренсеһендә төлкө бүрене ҡамышлыҡҡа индереп яндыра, икенсеһендә төҫөн үҙгәртеп, уға үҙен танытмай һәм боҙҙа аунарға ҡуша. Икенсе алдау беренсеһенең дауамы булып, сюжетты тамамлай.

Фольклорсы Г. Р. Хөсәйенова хайуандар тураһындағы башҡорт әкиәттәрендә төлкөнөң, ғәҙәттә, аҡыллы, хәйләкәр, сос һәм йыш ҡына еңеүсе персонаж булараҡ сығыш яһауын билдәләй. Әммә «Төлкө менән бүре» әкиәтендә уның мәкерле һәм уҫал сифаттары алғы планға сыға. Бүре образы (рус.)баш. иһә хайуандар тураһындағы башҡорт әкиәттәренә хас рәүештә бер ҡатлы һәм алданыусан итеп бирелгән[1].

Сюжеттың таралышы

Әкиәт АТ 8А* сюжет тибының башҡорт варианты булып тора. Ошо типтағы Көнбайыш Европа әкиәттәрендә бүре төлкөнән үҙен ҡыҙыл төҫкә буяуын һорай; төлкө уға бесән кәбәненә йәшенергә ҡуша һәм кәбәнгә ут төртә. Башҡорт вариантында яндырыу мотивы ҡамышлыҡта һунар итеү тураһындағы хәйлә менән бәйләнгән[2].

Төлкөнөң бүрене төрлө хәйләләр менән ҡыйын хәлгә ҡалдырыуы башҡорт хайуандар тураһындағы әкиәттәрендә киң таралған мотивтарҙың береһе булып тора[1].

Яҙып алыныуы һәм баҫмалары

Әкиәттең төп вариантын 1947 йылда фольклорсы С. Ә. Галин Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Һабаҡлы ауылында Ф. Ғафарованан яҙып алған. Ҡулъяҙма Ғилми архивтың 3-сө фондында һаҡлана: яҙма 21, эш 9, 120-се бит. Архив паспортына ярашлы, материал 1962 йылда фондҡа тапшырылған[2].

Әкиәт 1978 йылда «Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр» йыйынтығының 3-сө китабында баҫылған. 1989 йылда уның рус теленә тәржемәһе «Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных» йыйынтығына индерелгән[2]. Сюжет шулай уҡ Башҡортостан, Татарстан һәм Сыуашстан халыҡ әкиәттәре тупланған «Волга родная» йыйынтығында баҫылған[3].

2009 йылда әкиәт «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығының хайуандар тураһындағы әкиәттәргә арналған 13-сө томына индерелгән. Томды Г. Р. Хөсәйенова төҙөгән, китапта әкиәттәрҙең яҙып алыныу урыны, башҡарыусылары һәм халыҡ-ара сюжет күрһәткестәре буйынса аңлатмалар бирелгән[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Башҡорт халыҡ ижады (баш.) / Төҙөүсеһе, инеш мәҡәлә авторы Г. Р. Хөсәйенова; аңлатмалар Л. Г. Бараг, М. Х. Минһажетдинов, Г. Р. Хөсәйенова; яуаплы мөхәррир Ф. А. Нәҙершина. — Өфө: Китап, 2009. — Т. 13. — С. 44. — 200 с. — ISBN 978-5-295-04690-2.
  2. ↑ 1 2 3 Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр (баш.) / Төҙөүселәре Н. Т. Зарипов, М. Х. Минһажетдинов; инеш мәҡәлә авторы Н. Т. Зарипов; аңлатмалар Л. Г. Бараг, Н. Т. Зарипов; яуаплы мөхәррирҙәр Ә. И. Харисов, Ғ. Б. Хөсәйенов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — Т. 3. — С. 98. — 351 с.
  3. ↑ Волга родная: сказки Башкирии, Татарии и Чувашии / Составитель, автор послесловия и комментариев М. Н. Юхма; художник Б. А. Аникин. — Ленинград: Лениздат, 1986. — С. 98. — 431 с. — (Библиотека народно-поэтического творчества).

Әҙәбиәт

  • Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр (баш.) / Төҙөүселәре Н. Т. Зарипов, М. Х. Минһажетдинов; инеш мәҡәлә авторы Н. Т. Зарипов; аңлатмалар Л. Г. Бараг, Н. Т. Зарипов; яуаплы мөхәррирҙәр Ә. И. Харисов, Ғ. Б. Хөсәйенов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — Т. 3. — С. 98. — 351 с.
  • Волга родная: сказки Башкирии, Татарии и Чувашии / Составитель, автор послесловия и комментариев М. Н. Юхма; художник Б. А. Аникин. — Ленинград: Лениздат, 1986. — С. 98. — 431 с. — (Библиотека народно-поэтического творчества).
  • Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных / Сост. Н. Т. Зарипов; вступительная статья и комментарии Л. Г. Барага и Н. Т. Зарипова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — 512 с.
  • Башҡорт халыҡ ижады (баш.) / Төҙөүсеһе, инеш мәҡәлә авторы Г. Р. Хөсәйенова; аңлатмалар Л. Г. Бараг, М. Х. Минһажетдинов, Г. Р. Хөсәйенова; яуаплы мөхәррир Ф. А. Нәҙершина. — Өфө: Китап, 2009. — Т. 13. — С. 44. — 200 с. — ISBN 978-5-295-04690-2.

Һылтанмалар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар