Урал батыр (әкиәт)

Фольклористикала был әкиәт өсөн ике төп вариант теркәлгән:

• 1956 йылғы вариант («Урал батыр»): башҡорт ғалимы-филологы Ә. И. Харисов тарафынан Башҡорт АССР-ының Учалы районы Иманғол ауылында сәсән Исмағыл Рәхмәтуллиндан яҙып алынған. Тәүге тапҡыр 1959 йылда «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығының икенсе томында донъя күрә^[1].

• 1984 йылғы вариант («Урал»): студент Г. Сәфәрғалина Ейәнсура районының Ғәббәс ауылында фольклор-диалектология экспедицияһы (рус.)баш. барышында Шәмсиә Сәфәрғәлиеванан (1929 йылғы) яҙып алынған. Был вариант Башҡорт дәүләт университетының (хәҙерге УУНиТ) Фольклор фонды ҡулъяҙма архивында, 1984 йылғы яҙмалар коллекцияһында һаҡлана^[2].

Башҡорт фольклористикаһында «Урал батыр» әкиәт-мифологик сюжеты классик шиғри эпос менән сағыштырып өйрәнелә. Прозаик өлгөләрҙең М. Бурангулов яҙып алған күләмле варианттан айырмаһы һәм уларҙың үҙаллылығы фольклорсы ғалимдар тарафынан раҫланған.

Ю. А. Новиковтың «Урал-батыр һәм башҡорт халыҡ эпосының башҡа ҡомартҡылары» (рус. «Урал-батыр» и другие памятники башкирского народного эпоса) исемле каталогында был сәсмә варианттар айырым сюжет тибы булараҡ системалаштырылған һәм текстологик анализға тартылған.

Халыҡ-ара сюжет күрһәткесе (Аарне-Томпсон-Утер системаһы — ATU) буйынса әкиәт түбәндәге үҙәк мотивтар һәм сюжет типтары менән бәйле:

• ATU 551 (Тере һыу / The Water of Life): батырҙың Үлемде еңеү һәм донъяны ҡотҡарыу өсөн тылсымлы шишмәне эҙләүе;
• ATU 300 (Аждаһа менән алыш / The Dragon Slayer): батырҙың күп башлы дейеүҙәр менән көрәше һәм уларҙы ҡырып һалыуы^[3]

Урал тауҙары әле булмаған боронғо заманда, Урал исемле йәш батыр ата-әсәһе менән йәшәгән, һунар иткән һәм тылсымлы ҡурайҙа уйнаған, уның моңона бөтә тәбиғәт буйһонған. Күп тә үтмәй ергә Үлем килә: тәбиғәт шиңә башлай, кешеләр һәм хайуандар ҡырыла. Урал Үлемде еңергә ниәт итә. Атаһы уға һәр һелтәгәндә йәшен йәшнәткән алмас ҡылыс бирә, тик Үлемде ҡара урмандар һәм таш сүллектәр артындағы тере һыу шишмәһенә тулыһынса батырып ҡына юҡ итеп булыуы тураһында иҫкәртә.

Дейеүҙәр менән алыш

Өс юл сатында Урал алдан күрә белеүсе тылсымлы ҡартты осрата, ул батырға кәрәкле ярҙамсыны ҡайҙан табырға икәнен өйрәтә. Батыр ап-аҡ атты көс менән түгел, ә яратыу һәм иркәләү (икмәк-тоҙ) менән эйәләштерә. Үҙе ҡотҡарған Карағаш исемле ҡыҙға йән билдәһе итеп ҡурайын ҡалдыра (һынамыш: ҡурайҙан һөт тамһа — батыр тере, ҡан тамһа — хәле мөшкөл) һәм яуға юллана.

Шишмәгә табан юлында батыр ауыр көрәштә туғыҙ башлы дейеүҙе (ғифритте) еңә, тегеһе ер аҫтына һуйылдап төшөп китә. Ошо урындан ҡуйы төтөн сыға башлай — миф буйынса, Янғантау ана шулай барлыҡҡа килгән.

Артабан Урал ун ике башлы Дейеү һәм төрлө яуыз ен-пәрейҙәр менән һуғыша. Карағаштың ҡурайынан ҡан тама башлаған хәүефле мәлдә, ҡыҙ батырға ярҙам итә: ул ҡурайҙа уйнап, яуыз көстәрҙе бейергә мәжбүр итә. Урал ошо арала бөтә афәтте ҡырып һала, һәм уларҙың кәүҙәләренән Ямантау барлыҡҡа килә.

Финал һәм этиологик сиселеш

Шишмәгә килгәс, дейеүҙәрҙең бөтә тере һыуҙы һуңғы тамсыһына тиклем эсеп бөтөүе асыҡлана. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, батырҙың ҡылысынан ҡурҡып, Үлем сигенә, тәбиғәт йәнләнә. Урал менән Карағаш ғаилә ҡоралар, уларҙың Иҙел, Яйыҡ һәм Һаҡмар исемле батыр улдары тыуа.

Йөҙ беренсе йәше тулғанда Уралдың хәле бөтә башлай. Шул саҡ бер егет уға шишмәнән тамсылап йыйған тере һыу тултырылған мөгөҙ килтерә. Әммә Урал батыр шәхси мәңгелек өсөн һыуҙы эсеүҙән баш тарта. Ул был һыуҙы шиңә барған ергә бөркөп ебәрә, шуның менән тәбиғәткә һәм Урал тауҙарына мәңгелек тормош, ә үҙ халҡына бәхет бүләк итә^[4].

Мифологик параллелдәр һәм анализ

Әкиәт төрки фольклоры өсөн классик булған антропоцентрик мифтан (кеше тураһындағы ҡараштан) географик мифҡа күсеүҙе күрһәтә. Урал улдарының исемдәре ошо төбәктең гидронимияһы (һыу атамалары) менән туранан-тура бәйле:

• Иҙел — Ағиҙел йылғаһының ҡыҫҡа атамаһы;
• Яйыҡ — Урал йылғаһының тарихи атамаһы;
• Һаҡмар — Көньяҡ Уралда шул уҡ исемдәге йылға.

Аҡ ат образы мифологик ҡанатлы ҡаһарман ат Аҡбуҙатҡа барып тоташа, ә үҙ ерҙәренең именлеге өсөн шәхси мәңгелек тормоштан баш тартыу мотивы — башҡорт эпосының үҙәк гуманистик идеяһы булып тора^[2].

2010 йылда Рәсәй федерацияһы мәҙәниәт Министрлығы заказы буйынса режиссер А. Лукичев башҡорт эпосы мотивтары буйынса «Урал батыр» анимация фильмын төшөрҙө^[5].