Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халхин-Голда алыштар

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ
Aprove.svg

Рәсәй Фәндәр академияһы экспертизаһы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Рәсәй Фәндәр академияһы
экспертизаһын үткән
Тулыраҡ

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Ентеклберәк
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Arrow-Right.png
Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Материалдарға күсергә

Ҡалып:Советско-японские пограничные конфликты Халхин-Голда алыштар (рус. Бои́ на Ха́лхин-Го́ле, монг. Халхын голын байлдаан; япон. ノモンハン事件 — «Номонха́н инциде́нты») — 1939 йылдың авгусында Монголия территорияһында Халхин-Гол йылғаһы районында СССР һәм Монголия Халыҡ Республикаһы ғәскәрҙәренең Япон император армияһы менән хәрби бәрелештәре.

6-сы япон армияның 23-сө пехота дивизияһын тулыһынса тар-мар итеү менән тамамлана. Советтар Союзы менән Япония араһында килешеү 1939 йылдың 15 сентябрендә төҙөлә.

Низағ тарихы

1930-сы йылдарҙа тәбиғәт ресурстары аҙ булған Японияла экспорт-импорт характерындағы иҡтисад барлыҡҡа килә. Ил сеймал һатып ала, ә әҙер продукцияны экспортҡа оҙата. Етештереүҙе Һөҙөмтәле итеү өсөн сеймал сығанаҡтарын һәм һатыу баҙарҙарын контролдә тотоу кәрәк була. Ҡытайға әҙер продукция сығарыла, ә СССР-ҙы, Көньяҡ-Көнсығыш Азияны, Тымыҡ океан утрауҙары Япония хөкүмәте арзан сеймал сығанағы тип иҫәпләй. Япон ғәскәрҙәре, был сәйәсәтте тормошҡа ашырыу маҡсатында 1932 йылда Маньчжурияны баҫып ала. Маньчжурия, тарихи Ҡытайҙан ситтәге элекке Цин империяһының башҡа өлөштәре кеүек үк (Тибет, Монголия, Көнсығыш Төркөстан), ул ваҡытта аныҡ территорияға ҡарамай. Ҡытай Республикаһы территориаль дәғүәләр белдерә, ул үҙе XX быуат башында ҡытайҙарҙың Маньчжурия империяһына ҡаршы сепаратистик милләтселек ихтилалы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Квази-бойондороҡһоҙ Тибеттан һәм совет властары тарафынан танылған һәм яҡланған Монголиянан айырмалы рәүештә, Маньчжурияла үҙ дәүләте барлыҡҡа килмәй. Ҡытайҙың дәғүәләре нигеҙһеҙ булғанлыҡтан (Маньчжурия үҙ тарихында бер ҡасан да Ҡытай составына инмәй), япондар бынан файҙаланып, оккупацияланған территорияларҙа Цин дәүләтенең һуңғы императоры Пу И етәкселегендә Маньчжоу-Го марионетка дәүләтен булдыра. Япондар Маньчжоу-Гоны Ҡытайға, МХР-ға һәм СССР-ға ҡаршы артабанғы агрессия өсөн плацдарм итеп файҙаланырға ниәтләй. Плацдармды булдырыу өсөн Маньчжурияла тейешле инфраструктура кәрәк, ә унда бер нәмә лә етештерелмәй, шуға ла бөтә сәнәғәт продукцияһын индерергә кәрәк була. Тәүҙә бының өсөн Туманная йылғаһы тамағында диңгеҙ порты булдырыу варианты ҡарала, бының өсөн буласаҡ портты Ҡыҙыл Армия тарафынан емереү мөмкинлегенән һаҡларға кәрәк була. Япония быны эшләй алмай: 1938 йылдың йәйендә Хәсән күле янында совет һәм япон ғәскәрҙәре араһында СССР-ҙың еңеүе менән тамамланған ике аҙналыҡ низағ була. 1939 йылға Япония Үҙәк Ҡытайҙы баҫып ала һәм шунда уҡ Маньчжуриялағы Ганьчурға барып етеү өсөн Калгандан Халунь-Аршанға тимер юл төҙөй башлай. Маҡсаты шул уҡ: баҫып алынған биләмәләрҙе берләштереү һәм СССР һәм Монголияға һөжүм өсөн плацдарм ойоштороу.

Совет яғы фекеренсә, конфликтҡа япон яғының Халхин-Гол йылғаһын, сик көнсығышҡа табан 2025 км алыҫлыҡта үтһә лә, Маньчжоу-Го һәм МНР араһындағы сик тип таныу тураһындағы талаптары башланғыс һала. Был талаптың төп сәбәбе булып япондар тарафынан был районда, Оло Хинганды урап үтеп, төҙөлгән Халун-Аршан—Ганьчжур тимер юлының Иркутск һәм Байкал күле районында СССР сигенә тиклем[13] хәүефһеҙлеген тәьмин итеү теләге тора, сөнки урыны менән юлдан сиккә тиклем ара ике—өс километр ғына була. Совет тарихсыһы М. В. Новиков һүҙҙәренсә, япон картографтары үҙ дәғүәләрен нигеҙләү өсөн Халхин-Гол буйы сиге тураһында ялған карталар төҙөй һәм «Халхин-Гол йылғаһы районында дөрөҫ сик күрһәтелгән бер нисә абруйлы япон белешмә баҫмаларын юҡ итеү тураһында махсус бойороҡ сығара».

Демаркация буйынса закондар базаһы булмағанлыҡтан, 1935 йылдың яҙынан Маньчжоу-Го армияһы подразделениелары монгол-маньчжур сигендә провокациялары башлай. Шул уҡ йылдың йәйендә Монголия һәм Маньчжоу-Го вәкилдәре араһында сикте билдәләү тураһында һөйләшеүҙәр башлана. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәй.

1936 йылдың 12 мартында СССР менән Монголия Халыҡ Республикаһы араһында «Үҙ-ара ярҙам тураһында протокол»ға ҡул ҡуйыла[14]. 1937 йылдан алып, ошо протоколға ярашлы, Монголия территорияһында Ҡыҙыл Армияның 57-се айырым корпусы частары урынлаштырыла, уларға дивизия командирҙары И. С. Конев һәм Н. В. Фекленко етәкселек итә. 1939 йылдың майына корпуста 5544 кеше була, шул иҫәптән 523 командир һәм 996 кесе командир[15]. 1939 йылдың 27 майына Хәрби-һауа көстәре составында 203 самолет була, шул иҫәптән 51 И-16, 48 И-15 бис, 88 СБ, 16 Р-5Ш[16][17] самолеты.

1939 йылда, ғинуарҙа япон хөкүмәте алмашынғандан һуң, сиктә көсөргәнеш көсәйә. Япония империяһын Байкалға тиклем киңәйтеү тураһында лозунг тәҡдим ителә башлай. Япон ғәскәрҙәренең монгол сик һаҡсыларына һөжүмдәре йышайған. Шул уҡ ваҡытта Япония Монголияны Маньчжурия сиктәрен аңлы рәүештә боҙоуҙа ғәйепләй.

Хәрби хәрәкәттәр

Сик буйы провокациялары

1939 йылдың 16 ғинуарында Номон-Хан-Бурд-Обо бейеклеге районында биш япон һалдаты төркөмө яҡынса 500 метр арауыҡтан дүрт МХР сик һаҡсыһынан торған отрядҡа ата.

17 ғинуарҙа Номон-Хан-Бурд-Обо бейеклегендә 13 япон һалдаты өс МХР сик һаҡсыһынан торған отрядҡа һөжүм итә, застава командирын әсиргә ала һәм бер һалдатты яралай. 29 һәм 30 ғинуарҙа япон һәм барғут атлылары МХР сик һаҡсылары отрядтарын баҫып алыу өсөн яңы ынтылыштар яһай. Ә февраль һәм март айҙарында япондар һәм барғуттар МХР сик һаҡсыларына 30 тапҡыр самаһы һөжүм иткән[18].

undefined

Май

11 майҙа япон атлы часы (бер нисә пулемет менән 300-гә тиклем кеше) Монголия территорияһына 15 км үтеп инә һәм Номон-Хан-Бурд-Обо бейеклектәрендәге монголдарҙың сик буйы заставаһына һөжүм итә. Монголдар япондарҙы сигендерәләр. Был ваҡиға шартлы рәүештә тулы масштаблы ҡораллы конфликттың башы тип иҫәпләнә.

14 майҙа 23-сө япон пехота дивизияһының разведотряды (биш еңел бомбардировщиктарҙан торған звено ярҙамында 300 һыбайлы) МХР-ҙың 7-се сик буйы заставаһына һөжүм итә һәм Дунгур-Обо бейеклеген биләй. 15 майҙа япондар баҫып алған бейеклеккә ике пехота ротаһы, ете бронемашина һәм бер танк менән 30-ға яҡын йөк машинаһы[19] күсерә.

17 май иртәһендә 57-се айырым уҡсылар корпусы командиры, дивизия командиры Н. В. Фекленко Халхин-Голға совет ғәскәрҙәренең өс мотоуҡсылар ротаһынан, саперҙар ротаһынан һәм Ҡыҙыл Армияның артиллерия батареяһынан торған бер төркөмдө ебәрә. Шул уҡ ваҡытта унда Монголия Халыҡ Республикаһының бронетехника дивизияһы ебәрелә. 22 майҙа совет ғәскәрҙәре Халхин-Гол аша үтеп, япондарҙы кире сигендерә.

Июнь айында ерҙә бәрелештәр булмаһа ла, 22 майҙа күктә һауа һуғышы башлана, тәүге бәрелештәр япон авиаторҙарының өҫтөнлөгөн күрһәтә. Шулай итеп, ике көнлөк алыштарҙа совет истребитель полкы 15 истребителде юғалта, ә япон яғы бер генә самолетты юғалта.

Совет командованиеһы киҫкен саралар күрә. 29 майҙа Ҡыҙыл Армия һауа көстәре начальнигы урынбаҫары Я.А. В.Смушкевич Мәскәүҙән һуғыш зонаһына оса. 17 осоусы Советтар Союзы Геройы була, күптәренең Испанияла һәм Ҡытайҙа һуғыштарҙа һуғыш тәжрибәһе була. Улар осоусылар әҙерләй башлай, һауа күҙәтеүе, иҫкәртеү һәм элемтә системаһын яңынан ойоштора һәм көсәйтә.

Япон ғәскәрҙәренең 24 авгусҡа тәғәйенләнгән һөжүмен алдан аңлап, совет-монгол ғәскәрҙәренең һөжүме 20 августа башлана.

Һөжүм башланыр алдынан яҡтарҙың көстәр нисбәте

Һөжүм башланыр алдынан, 1939 йылдың 20 авгусына ҡарата:

  • совет һәм монгол ғәскәрҙәренең дөйөм һаны — 35 пехота батальоны (һәр береһендә 463 кеше), 20 кавалерия эскадроны, 216 ялан һәм 286 танкыға ҡаршы орудие, 40 миномет, 2255 станок һәм ҡул пулеметы, 498 танк, 346 бронемашина, 581 самолет[20];
  • япон ғәскәрҙәренең дөйөм һаны 25 пехота батальоны (һәр береһендә 931 кеше), 17 кавалерия эскадроны, 135 ялан һәм 142 танкыға ҡаршы орудие, 60 миномет һәм бомбаға тотоусы, 1238 станок һәм ҡул пулеметтары, 120 танк һәм бронемашина, 450 самолет тәшкил итә[20].

Август

20 августа 6:15 сәғәттә дошман позицияларына авиация һөжүме менән башлана; һауаға 100 истребитель ярҙамында 153 бомбардировщик күтәрелә. Һуңынан 200 орудиенан торған ҡеүәтле артиллерия әҙерлеге башлана. Артабан 45 бомбардировщик составында тағы бер һөжүм яһала.

Сәғәт 9-ҙа ҡоро ер ғәскәрҙәре һөжүм башлай. 6-сы япон армияһы командованиеһы һөжүмде көтмәй, шуға ла тәүге көндәрҙә ғәскәрҙәрҙең төп һөжүме йүнәлешен билдәләй һәм флангтарҙа оборонала торған ғәскәрҙәренә ярҙам күрһәтә алмай. Шул уҡ ваҡытта дошман иң ныҡышмалы ҡаршылыҡты фронттың үҙәк өлөшөндә күрһәтә, унда япондарҙа яҡшы йыһазландырылған инженер нығытмалары була; бында һөжүм итеүселәр бер тәүлектә ни бары 500—1000 метрға алға китә ала.

21 һәм 22 августа уҡ япон ғәскәрҙәре ныҡышмалы оборона алыштары алып бара, шуға күрә совет командованиеһына запастағы 9-сы мотобронетанк бригадаһын алышҡа индерергә тура килә.

Был ваҡытта совет авиацияһы әүҙемлек күрһәтә. 21 августа япондарҙың (41 бомбардировщик һәм 88 истребитель) совет аэродромдарына һөжүме кире ҡағыла, 184 совет истребителе һауаға күтәрелә. Юғалтыуҙар: 13 япон һәм 5 совет самолеты[21]. 24 һәм 25 августа СБ бомбардировщиктары 218 хәрби төркөм осошо яһай һәм дошманға 96 тоннаға яҡын бомба ташлай.

undefined

Был ике көн эсендә истребителдәр һауа һуғышында 70-кә яҡын япон самолетын бәреп төшөрә.

26 август аҙағына совет-монгол ғәскәрҙәренең Көньяҡ һәм Төньяҡ төркөмдәренең бронетанк һәм механизацияланған көстәре берләшә һәм 6-сы япон армияһын тулыһынса ҡамай. Шунан һуң юҡ итә башлайҙар.

undefined

Һуңғы алыштар 29 һәм 30 августа Хайластын-Гол йылғаһынан төньяҡтараҡ дауам итә. 31 август иртәһенә Монголия Халыҡ Республикаһы территорияһы япон ғәскәрҙәренән тулыһынса таҙартыла. Әммә был әле һуғыштар тулыһынса тамамланмай. Сентябрҙең беренсе яртыһында МНР территорияһы өҫтөндә ете һауа һуғышы була. 120 япон самолеты 207 совет самолетына ҡаршы ҡатнашҡан иң ҙур алыш 15 сентябрҙә, тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған көндә була[22]. 16 сентябрҙә сик буйындағы хәрби хәрәкәттәр туҡтатыла[23].

Япония хөкүмәте үҙенең Мәскәүҙәге илсеһе Сигенори Того аша СССР хөкүмәтенән Монголия-Маньчжурия сигендәге хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыуҙы һорай. 1939 йылдың 15 сентябрендә Советтар Союзы, Монгол Халыҡ Республикаһы һәм Япония араһында Халхин-Гол йылғаһы районында хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла, ул икенсе көндө үҙ көсөнә инә.

Йомғаҡтар

1939 йылда Алыҫ Көнсығыштағы сәйәси хәл СССР файҙаһына булмай. МХР территорияһындағы хәрби хәрәкәттәр Японияның сит ил эштәре министры Хатиро Аританың Токиолағы инглиз илсеһе Роберт Крейги менән һөйләшеүҙәренә тап килә. 1939 йылдың июлендә Англия менән Япония араһында килешеү төҙөлә, уға ярашлы Бөйөк Британия Ҡытайҙы Японияның баҫып алыуын таный (шулай итеп, МХР һәм уның союздашы СССР-ға ҡаршы агрессияға дипломатик ярҙам күрһәтә). Шул уҡ ваҡытта АҠШ хөкүмәте 26 ғинуарҙа денонсацияланған Япония менән сауҙа килешеүен ярты йылға оҙайта, һуңынан уны тулыһынса тергеҙә[24]. Килешеү буйынса Япония Квантун армияһы өсөн йөк машиналары[25], 3 миллион долларлыҡ авиация заводтары өсөн станоктар, стратегик материалдар (1940 йылдың 16 октябренә тиклем — тимер һәм тимер һыныҡтары, 1941 йылдың 26 июленә тиклем — бензин һәм нефть продукттары һәм башҡалар[26]) һатып ала. Яңы эмбарго 1941 йылдың 26 июлендә генә индерелә, әммә АҠШ хөкүмәтенең рәсми позицияһы сауҙаны тулыһынса туҡтатыуҙы аңлатмай. Японияға тауарҙар, хатта стратегик сеймал АҠШ менән һуғыш башланғанға тиклем ағыуын дауам итә.

СССР-ҙың Халхин-Голдағы конфликтта еңеүе геосәйәси әһәмиәткә эйә була. Японияның еңелеүе һәм бер үк ваҡытта (23 августа) һөжүм итмәү тураһында совет-герман килешеүенә ҡул ҡуйыу хөкүмәт көрсөгөнә һәм Хиранума Киитиро кабинетының отставкаға китеүенә килтерә. 4 сентябрҙә Японияның яңы хөкүмәте Европалағы конфликтҡа ҡыҫылырға йыйынмауын белдерә, ә 15 сентябрҙә Советтар Союзы менән һуғыш туҡтатыу тураһында килешелә һәм 1941 йылдың 13 апрелендә совет-япон нейтралитеты тураһында пакт төҙөлә.

Иҫкәрмәләр

Комментариҙар
Сығанаҡтар
  1. ↑ 1 2 Коллектив авторов. Россия и СССР в войнах XX века: Потери Вооружённых Сил / Г. Ф. Кривошеев. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 177. — (Архив). — 5000 экз. — ISBN 5-224-01515-4.
  2. ↑ История Второй мировой войны. 1939—1945 (в 12-и томах). Том 2. М., Воениздат, 1974. С. 217
  3. ↑ Цыбенов Б. Д. Советско-монгольское сотрудничество в годы второй мировой войны. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 4. — С. 28.
  4. ↑ 1 2 "Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers № 2. by Edward J. Rea" (ингл.). Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 5 май 2010 года.
  5. ↑ Коллектив авторов. Россия и СССР в войнах XX века: Статистическое исследование. М., 2001. С. 179
  6. ↑ Коломиец М. Бои у реки Халхин-Гол, май-сентябрь 1939 года. М., 2002. С. 65.
  7. ↑ В. В. Дятлов, В. С. Мильбах. Советская артиллерия в конфликте на Халхин-Голе // Военно-исторический журнал. — 2013. — № 1. — С. 34—38.
  8. ↑ 1 2 Японские асы 1937-45: Армейская авиация. Халхин-Гол (Номонган). // «Война в воздухе». № 4.
  9. ↑ 1 2 Битва над степью, 2008, с. 66
  10. ↑ Coox, Alvin D.: Nomonhan: Japan Against Russia, 1939. Two volumes; 1985, Stanford University Press. ISBN 0-8047-1160-7
  11. ↑ "Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers № 2. by Edward J. Rea" Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981
  12. ↑ «Красная Звезда» от 20 июля 1958 г.
  13. ↑ Газета «К барьеру». Надо ли историкам знать географию? Советско-японские военные конфликты у озера Хасан и у реки Халхин-Гол (1938—1939 годы). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 сентябрь 2025. Архивировано из оригинала 20 декабрь 2011 года.
  14. ↑ Протокол взаимопомощи между Союзом Советских Социалистических Республик и Монгольской Народной Республикой. Улан-Батор-Хото 12 марта 1936 года
  15. ↑ Филин С. А., Лувсанцэрэнгийн Д. «Нам прошлось иметь дело с отборными частями японской армии…» 75 лет назад советско-монгольские войска разгромили японских захватчиков у реки Халхин-Гол. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 9. — С.39-44.
  16. ↑ Война в воздухе, 2002
  17. ↑ Битва над степью, 2008, с. 14
  18. ↑ Новиков М. В. Победа на Халхин-Голе. — М.: Политиздат, 1971. — С. 26.
  19. ↑ Воротников. М. Ф. Записки адъютанта. Новосибирск, Западно-Сибирское кн. изд. 1970. стр. 14
  20. ↑ 1 2 Халхын-Гол (Халхин-Гол) // Большая Советская Энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. А. Введенский. 2-е изд. Т.46. М., Государственное научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1957. стр. 43-44
  21. ↑ Лашков А. Ю. «Авиация противника понесла решающее поражение». Советская истребительная авиация и противовоздушная оборона в вооружённом конфликте на р. Халхин-Гол: 1939 год. // Военно-исторический журнал. — 2019. — № 8. — С.8.
  22. ↑ Воротников М. Ф. Г. К. Жуков на Халхин-Голе. — Омск: Книжное издательство, 1989. — С. 112.
  23. ↑ Бородин Б. А. Помощь СССР китайскому народу в антияпонской войне 1937—1941. — М.: Мысль, 1965. — С. 182.
  24. ↑ История Второй мировой войны (в 12 томах). — Т. 2. Накануне войны / редколл., предс. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1974. — С. 42.
  25. ↑ US Congress. Investigation of Concentration of Economic Power. Hearings before the Temporary National Economic Committee. 76th Congress, 2nd Session, Pt.21. Washington, 1940, p.11241
  26. ↑ Наджафов Д. Г. Нейтралитет США. 1935—1941. — М.: Наука, 1990. — С. 157.

Әҙәбиәт

  • Бакаев Д. А. В огне Хасана и Халхин-Гола. — Саратов: Приволжское книжное издательство, 1984. — 151 с.
  • Больных А. Глава 3. «Первый блин Халхин-Голом» // Молниеносная война. Блицкриги Второй мировой. — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — 77 с. — ISBN 978-5-699-31584-0.
  • Вооруженный конфликт в районе реки Халхин-Гол. Май-сентябрь 1939 г. Документы и материалы / Отв. сост. А. Р. Ефименко, И. И. Кудрявцев, С. Г. Шилова, Т. Оюунбазар. — М.: Новалис, 2014. — 520 с. — ISBN 978-5-902291-47-3.
  • Воротников М. Ф. Г. К. Жуков на Халхин-Голе / Научный консультант Г. К. Плотников. — Омск: книжное издательство, 1989. — 224 с. — 10 000 экз. — ISBN 5–85540–048–4.
  • Горбунов Е. А. 20 августа 1939. — М.: «Молодая гвардия», 1986. — 237 с.
  • Козлов А. В. Халхин-Гол. Август 1939 // Военно-исторический журнал : журнал. — 2013. — Декабрь (№ 12). — С. 66—67.
  • Коломиец М. В. Танки на Халхин-Голе. «Необъявленная война» Сталина. — М.: Стратегия КМ, Яуза, Эксмо, 2013. — (Война и мы. Танковая коллекция). — ISBN 978-5-699-64969-3.
  • Кондратьев В. Битва над степью. Авиация в советско — японском вооружённом конфликте на реке Халхин-Гол.. — М.: Фонд содействия авиации «Русские витязи», 2008. — 132 с. — (Серия «Авиация»). — 2000 экз. — ISBN 978-5-903389-11-7.
  • Кошкин А. А. «Кантокуэн» — «Барбаросса» по-японски. Почему Япония не напала на СССР. — М.: Вече, 2011. — 95 с. — (Военные тайны XX века). — ISBN 978-5-9533-5345-8.
  • Кошкин А. А. Крах стратегии «спелой хурмы»: Военная политика Японии в отношении СССР, 1931—1945 гг.. — М.: Мысль, 1989. — 271 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-244-00279-1.
  • Кузнецов И. И. Герои Халхин-Гола. — 3-е изд. — Улан-Батор: Госиздат, 1984. — 144 с.
  • На Халхин-Голе. Воспоминания ленинградцев-участников боёв с японскими милитаристами в районе реки Халхин-Гол в 1939 г / Составитель Н. М. Румянцев. — Л.: Лениздат, 1989.
  • Панасовский В. Е. Уроки Хасана и Халхин-Гола. — М.: «Знание», 1989. — 60 с. — (Новое в жизни, науке, технике. Защита Отечества). — ISBN 5-07-000341-0.
  • Победа на Халхин-Голе: в поисках исторической истины: (коллективная монография) / Отв. ред. А. С. Железняков, Е. Л. Катасонова. — М.: Институт востоковедения РАН, 2021. — 348 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-907384-52-1.
  • Попов В. Серьёзный противник // Мир оружия : журнал. — 2005. — Апрель (т. 07, № 04). — С. 60—65. — ISSN 1607-2009.
  • Смыслов О. С. Халхин-Гол. За кулисами забытого конфликта. — М.: Вече, 2017. — 384 с. — (Военные тайны XX века). — 1300 экз. — ISBN 978-5-4444-5934-8.
  • Халхин-Гол. Август 1939 / авт. сост. А. В. Козлов, А. Ш. Салихов. — М.: Раритет, 2014. — 23 с. — ISBN 978-5-85735-250-2.
  • Халхин-Гол: взгляд на события из XXI века. Сборник статей / Научный редактор и составитель Е. В. Бойкова. — М. : Институт востоковедения РАН, 2013. — 156 с. — ISBN 978-5-89282-511-5.
  • Широкорад А. Б. Главы 26—30 // Япония. Незавершённое соперничество. — М.: Вече, 2008. — 448 с. — (Друзья и враги России). — 4000 экз. — ISBN ISBN 978-5-9533-3472-3.
  • Шишкин С. Н. Халхин-Гол. — 2-е изд., пер. и доп.. — М.: Военное издательство, 1954. — 62 с.

Һылтанмалар

Ҡалып:Военно-воздушные силы СССР в Боях на Халкин-Голе

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар