Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнө

Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнө ( БМО-ның башҡа рәсми телдәрендә: ингл. International Day of the World’s Indigenous Peoples, ғәр. اليوم الدولي للشعوب الأصلية في العالم,‎исп. Día International de las Poblaciones Indígenas, ҡыт. 世界土著人民国际日, франц. la Journée internationale des populations autochtones) — БМО-ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан булдырылған халыҡ-ара көн. 1995 йылдан алып йыл һайын 9 августа билдәләнә.

Тарихы

1990 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы 1993 йылды «Донъяның аҫаба халыҡтарының Халыҡ-ара йылы» тип иғлан итте[1].

1994 йылдың 23 декабрендә БМО-ның Генераль Ассамблеяһы, No 49/214 резолюцияһына ярашлы, «донъяның аҫаба халыҡтарының Халыҡ-ара ун йыллығы, 1995—2004 йылдар» сиктәрендә "Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнө"булдырыла. Байрам датаһы итеп 9 август 1982 йылда Женевала БМО-ның донъяның аҫаба халыҡтары буйынса Эшсе төркөмөнөң беренсе ултырышы көнө билдәләнде (Донъяның аҫаба халыҡтарын рәсми таныу буйынса махсус форум)[2][3][4].

1995 йылдың 9 авгусында тәүге тапҡыр Донъяның Халыҡ-ара аҫаба халыҡтары көнө билдәләнде[5].

Был көндөң маҡсаты — аҫаба халыҡтар мәҙәниәтен һәм телен һаҡлау, шулай уҡ халыҡ-ара берләшмәнең иғтибарын уларҙы проблемаларына һәм ихтыяждарына йәлеп итеү[6].


2004 йылдың 20 декабрендәге № 59/174 резолюцияһында Генераль Ассамблея икенсе тапҡыр Халы-ара ерле халыҡтар ун йыллығын «Ғәмәлдәр һәм абруй ун йыллығы» девизы аҫтында иғлан итеп, уның дауамында ерле халыҡтар көнөн байрам итергә ҡара сығара. Ассамблея БМО-ның Генераль Секретарын хөкүмәттәрҙе был көндө дәүләт кимәлендә билдәләргә саҡырыуын һорай.

2009 йылдың 22 сентябрендә БМО Секретариаты ошо көнгә бағышланған махсус почта маркалары сығара[7].

2005 йылда БМО Генераль секретаре үҙенең мөрәжәғәтнамәһендә былай тип белдерә:

« ...бөтә ерҙә лә төп халыҡтар менән теләктәшлек даирәһен киңәйтеү һәм улар менән эшләү, улар тыныслыҡта, хәүефһеҙлектә һәм улар араһында бик күптәренә бик оҙаҡ ваҡыт бирелмәгән кеше хоҡуҡтарын хөрмәт итеү мөмкинлеген тәьмин итеү өсөн.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары мөрәжәғәте, 2005
 »

2007 йылдың 13 сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы «Аҫаба халыҡтар хоҡуҡтары тураһында декларация» (рус.)баш. ҡабул итте[1].

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы 2019 йылды «Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар телдәре йылы» тип иғлан итте. Шулай уҡ, был сара сиктәрендә, 74/135 һанлы ҡарар (2019 йылдың 19 декабрендә) яңы «Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар телдәре декадаһы, 2022—2032» булдырҙы[1][8].

Канум ҡәбиләһе билдәләй Индонезия сик буйы көстәре менән "Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнө"н билдәләй, Мерауке, 2019 йыл

Рәсәйҙә

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы (69-сы статья) халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара килешәүҙәрҙең дөйөм танылған принциптарына һәм нормаларына ярашлы аҫаба халыҡтар хоҡуҡтарын гарантиялай[1].

Шулай уҡ Рәсәйҙә бер нисә Федераль закон ҡабул ителә[1].

  • 1999 йылдың 30 апреле «Рәсәй Федерацияһының аҫаба халыҡтарының хоҡуҡтарын гарантиялау тураһында»;
  • 2000 йылдың 20 июлендә «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҫаба халыҡтары берләшмәләрен ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында»;
  • 2001 йылдың 7 майында «Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҫаба халыҡтарының традицион тәбиғәт менән файҙаланыу территориялары тураһында».

Көн темаһы

  • 2004 йыл — «Донъяның ерле халыҡтарының Халыҡ-ара ун йыллығы»
  • 2005 йыл — «Ерле халыҡтар эше — беҙҙең эшебеҙ»
  • 2006 йыл — «Альянс ғәмәл һәм абруй өсөн»
  • 2007 йыл — «Ерле халыҡтар телдәрен һаҡлау зарурлығын ныҡышмал талап итеү»
  • 2008 йыл — «Дәүләттәр һәм ерле халыөҡтар араһында татыулыҡ һәм партнерлыҡ»
  • 2009 йыл — «Ерле халыҡтар һәм ВИЧ/СПИД»
  • 2010 йыл — «Ерле халыҡтан сыҡҡан кино эшмәкәрҙәре»9
  • 2011 йыл — «Ерле халыҡ ижады: риүәйәттәр һәм мәҙәниәттәрҙе лайыҡлы баһалау, үҙ ктләсәгебеҙҙе булдырыу»
  • 2012 йыл — «Киң мәғлүмәт саралары ерле халыҡ ҡулында һәм уларға хеҙмәттә»
  • 2013 йыл — «Ерле халыҡтарҙың альянсын булдырыу: договорҙар, килешеүҙәр һәм башҡа конструктив һөйләшеүҙәрҙең положениеларын үтәү»
  • 2014 йыл — «Айырманы бөтөрөү: ерле халыҡтарҙың хокҡғын тормошҡа ашырыу»
  • 2015 йыл — «2015 йылдан һуңғы осорға көн тәртибе: ерле халыҡтарҙың сәләмәтлеген һәм именлеген тәьмин итеү»
  • 2016 йыл — «Ерле халыҡтарҙың белем алыуға хоҡуғы»
  • 2017 йыл — «БМО-ның ерле халыҡтар хоҡуғы тураһындағы декларацияһына 10 йыл»
  • 2018 йыл — «Ерле халыҡтарҙың миграцияһы һәм күсенеп йөрөүе»
  • 2019 йыл — «Ерле халыҡтар телдәре»
  • 2020 йыл — «COVID-19 һәм ерле халыҡтарҙың ныҡлығы»
  • 2021 йыл — «Бер кемде лә артта ҡалдырмаҫҡа: ерле халыҡтар һәм яңы йәмәғәт килешеүенә саҡырыу»
  • 2022 йыл — «Традицион белемдәрҙе һаҡлауҙа һәм тапшырыуҙа төп халыҡ ҡатын-ҡыҙҙарының роле»;
  • 2023 йыл — «Төп халыҡ йәштәре, үҙбилдәләнеш өсөн үҙгәрештәр агенттары»;
  • 2024 йыл — «Ирекле изоляцияла һәм тәүге бәйләнештә төп халыҡтар хоҡуҡтарын яҡлау».
«Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнө», 2019 йыл

Саралар

2024 йылда виртуаль (рус.)баш. сара үтте, унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары һәм Аҫаба халыҡтар мәсьәләләре буйынса даими форум рәйесе мөрәжәғәт итте. Панель дискуссияһында сығыш яһаусылар ҡатнашты: Антониу Гутерреш (БМО-ның генераль секретары), Инду Умару Ибраһим (ЮНПФИ рәйесе), Манари Усигуа Санти (Сапараның сәйәси һәм рухи лидеры), Эдуардо Пичилингу Рамос (Перуҙағы Пачамама фонды директоры), Рука Сеене Хумболинг А. Итека (CONAIE бюроһының милли лидеры), Хосе Франсиско Кали Цай (төп халыҡтар хоҡуҡтары буйынса махсус докладсы (Майя Какикель)), Мануэль Кармона Йебра (глобаль эштәр һәм инновациялар бүлеге етәксеһе урынбаҫары, тирә-яҡ мөхит һәм океандар буйынса советник, Caroline Survival АҠШ делегацияһы Халыҡ-ара), Фредди Мамани Мачака (кечуа-аймара һинд, төп халыҡтар координаторы, Амазонка хеҙмәттәшлек ойошмаһы)[3].

Рәсәйҙә

«Халыҡ-ара төп халыҡтар көнөндә» түбәндәге саралар үткәрелә[6]:

  • Тематик концерттар, күргәҙмәләр, йәрминкәләр, фестивалдәр, конкурстар;
  • Белем биреү саралары: түңәрәк өҫтәлдәр, семинарҙар, лекциялар һәм башҡалар.

Көндө байрам итеү шулай уҡ милли кейемдәрҙә үтә, төрлө милли аш-һыу ризыҡтары әҙерләнә[6]:

2011 йылда 9 августа Мәскәүҙә һәм 15 августа Сочи ҡалаларында «Манящие миры. Этническая Россия» VII Бөтә Рәсәй фестивале үтте. Байрамға аҫаба халыҡтарҙың төрлө милләт вәкилдәренән 15-тән ашыу кеше килде. Төньяҡ халыҡтарының традицион торлаҡ экспозициялары ҡуйылған, этник төркөмдәрҙең сығыштары, бисер эшләү, һөйәк уйыу, милли ҡурсаҡтар эшләү буйынса оҫталыҡ дәрестәре ойошторолдо[9]:

2017 йылда Новокузнецкиҙа МБУ-ның «МИБС» китапханаһында «Аҫаба Себер халҡы көнө» ҡала саралары ойошторолдо[9];

2020 йылда Яҡутияла саралар онлайн форматта үтте («Төньяҡтың аҫаба халыҡтарының тәүге йәшәү урынын һаҡлау хоҡуғы: экологик мәсьәләләр» видеоконференцияһы; VI Йәштәр Суглан-2020 онлайн-кәңәшмәләре Рәсәйҙең 14 төбәгенең Төньяҡ хоҡуттарының Милли ритуал халыҡтары ҡатнашлығында «Нововье»; флеш-моб дисплейы «Еңеүҙең байрам салюты»)[10]:

Калеми, Катанга провинцияһы, Конго Демократик Республикаһы — «Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар көнөн» билдәләй, 2015 йыл

Ғилми тикшереүҙәр

2024 йылда БМО мәғлүмәттәре буйынса[1][6][11]:

  • Аҫаба халыҡтар донъя халҡының 6 %-тан да кәмерәк өлөшөн тәшкил итә (яҡынса 476 миллион кеше), уларҙың 15 %-ы — планеталағы иң ярлы халыҡ. Улар 90 илдә йәшәй, биш мең төрлө мәҙәниәтте күрһәтә, ете меңгә яҡын телдә һөйләшә. Был халыҡтарҙың телдәренең 40%-ы юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында, сөнки уларҙың күбеһе мәктәптәрҙә уҡытылмай һәм йәмәғәт өлкәһендә ҡулланылмай;
  • Ер өҫтөнөң 28 %, шул иҫәптән донъя урмандарының 11 % — ерле халыҡтар биләгән территориялар, шул уҡ ваҡытта донъяла ҡалған биотөрлөлөктөң күпселек өлөшө һаҡлана;
  • Төп халыҡтарҙың аҙыҡ-түлек системаһы үҙ-үҙен тәьмин итеү кимәле юғары. Уларҙа кәрәкле аҙыҡ-түлек продукттарының 50-нән 80 %-ҡа тиклеме, шулай уҡ ресурстар (төньяҡ кейектәрен көтөү, балыҡ тотоу, һунар итеү, эт үрсетеү, йыйыу, сәнғәт кәсептәре) етештерелә.

Рәсәйҙә

Рәсәйҙә 2023 йылға ҡарата 47 төп халыҡ (этник төркөм) йәшәй, дөйөм халҡы яҡынса 300 меңдән ашыу кеше тәшкил итә. Йәшәү урыны: илдең төньяҡ райондары, Себер, Алыҫ Көнсығыш[6].

Ҡыҙыҡлы факттар

Рәсәйҙең төп халыҡтары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр[6]:

  • Бынан бер нисә тиҫтә йыл элек башҡорт телендә һүгенеү һүҙҙәре булмаған, сөнки ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, өлкәндәр янында һүгенеү тыйылған, шулай уҡ һүгенеү һәйләүсегә лә зыян килтерә, тип иҫәпләнгән;
  • 1947 йылда чукчалар (Рәсәй) һәм эскимостар (Аляска) араһында күптәнге ыҙғыш арҡаһында СССР менән АҠШ араһында низағ сыға;
  • Коряктар — Евразияның иң төньяҡ халҡы, Камчатканың төньяғында йәшәйҙәр;
  • Нганасандар (Таймыр ярымутрауының төп халҡы) быға тиклем икенсе календарь ҡулланған. Йыл йәйгә һәм ҡышҡа бүленгән. Йыл ҡар яуыуынан һәм боландарҙы ҡырға ҡыуыу ваҡытынан һуң яңынан башланған. Шулай уҡ йәште лә йылына ике мәртәбә иҫәпләгәндәр, шуға күрә улар башҡа халыҡтарҙың тиҫтерҙәренән ике тапҡырға «өлкән» булған;
  • Тывала, Бүрәтияла һәм Ҡалмыҡстанда халыҡтың күпселеге буддизмд динендә (буддизм ҡалмыҡтар өсөн XVI быуаттан традицион дин булып тора);
  • Негидалдарҙың (Амур ярымутрауының ҙур булмаған халҡы) шундай ышаныуы бар — өйҙөң бер яғында ғына йоҡларға ярамай, юғиһә өй кәмә кеүек түңкәрелә.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Международный день коренных народов мира (9 август 2024). 8 август 2025 тикшерелгән.
  2. ↑ Международный день коренных народов мира (9 августа 2010 года) (урыҫ). web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025.
  3. ↑ 1 2 International Day of the World’s Indigenous Peoples 2024 | Division for Inclusive Social Development (DISD) (ингл.). social.desa.un.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025.
  4. ↑ United Nations General Assembly. A/RES/49/214 - International Decade of the World's Indigenous People - UN Documents: Gathering a body of global agreements. www.un-documents.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025.
  5. ↑ Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 9 августа — Международный день коренных народов мира: история праздника (8 август 2023). 8 август 2025 тикшерелгән.
  7. ↑ Выпуск марок в 2009г. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025. Архивировано 14 май 2015 года.
  8. ↑ "Международное десятилетие языков коренных народов" (2022-2032). www.unesco.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025.
  9. ↑ 1 2 Акция «День коренного сибиряка» (6+). libnvkz.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2025.
  10. ↑ Международный день коренных народов в 2020 году посвящен теме «COVID-19 и жизнестойкость коренных народов» — ЯСИА (7 август 2020). 8 август 2025 тикшерелгән.
  11. ↑ Nations, United. Международный день коренных народов мира | Организация Объединенных Наций. 8 август 2025 тикшерелгән.

Әҙәбиәт

  1. Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.

Һылтанмалар

Категориялар