Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Яҡшыбаев Сабит Ғәбделбасир улы

Сабит Ғәбделбасир улы Яҡшыбаев (рус. Сабит Габдельбасырович Яхшибаев; 1890 йылдың, Һөйәрғол, Яңы Байрамғол ауыл Советы (Учалы районы), Верхнеурал өйәҙе, Ырымбур губернаһы — 1930 йылдың 14 июле, Өфө) — совет татар һәм башҡорт театр рәссамы, сценографы. Татар театр труппаһы «Сәйәр»ҙә, Ҡыҙыл Армия театр труппаларында һәм Башҡорт дәүләт драма театрында эшләгән. Башҡортостандағы тәүге рәссам-декораторҙарҙың береһе[1].

Биографияһы

С. Ғ. Яҡшыбаев 1890 йылда Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Һөйәрғол ауылында тыуған; хәҙерге ваҡытта был ауыл Учалы районына ҡарай[1]. Театр эшмәкәрлеге башланғанға тиклем Әүжән-Петровка заводтарында һәм алтын приискыларында эшләгән[1].

1912 йылда драматург Ғәлиәскәр Камал тәҡдиме буйынса Ҡазан художество мәктәбенең әҙерлек бүлегендә уҡый һәм Павел Беньков класында уҡыған[2]. Шул уҡ йылда Ҡазандағы татарҙың «Сәйәр» труппаһына һәм Ғабдулла Кариев антрепризаһына эшкә саҡырыла[2]. «Сәйәр» труппаһы менән рәссам булараҡ хеҙмәттәшлек иткән[3].

Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армия театр труппаларында эшләгән. 1920 йылдан Вәлиулла Мортазин-Иманский саҡырыуы буйынса Өфөләге Беренсе башҡорт драма театрында эшләй[2].

Ижады

Яҡшыбаевтың сценографияһына сәхнә киңлеген фронталь планлаштырыу һәм милли көнкүреш әйберҙәрен, аксессуарҙарын ҡулланыу хас булған. Ул «Сәйәр»гә килгәндән һуң спектаклдәрҙең художество биҙәлеше үҙгәргән[1].

«Сәйәр» труппаһында Ғәлиәскәр Камалдың 1912 йылғы «Банкрот» һәм «Беҙҙең ҡала серҙәре» спектаклдәрен, шулай уҡ Фәтих Әмирхандың 1915 йылғы «Тигеҙһеҙҙәр» спектаклен биҙәгән[1].

Башҡорт дәүләт драма театрында Николай Гогольдең «Тикшереүсе», Евгений Карповтың «Эшселәр биҫтәһе», Мәжит Буранғоловтың «Ашҡаҙар», Әхмәт Таһировтың «Янғура», Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Хәмдиә», Хәбибулла Ибраһимовтың «Мосафир мулла» һәм Ғәли Хәмиттең «Һинд ҡыҙы» спектаклдәрен биҙәгән[1]. «Ашҡаҙар» спектакленең биҙәлеше 1919—1922 йылдарға, «Янғура», «Хәмдиә», «Мосафир мулла» һәм «Һинд ҡыҙы» спектаклдәрен биҙәү 1923—1924 йылдарға ҡарай[2].

С. Ғ. Яҡшыбаев Ғәлиәскәр Камал, Ғабдулла Кариев һәм Сәхибжамал Ғиззәтуллина-Волжская портреттарын ижад иткән; өс портрет та 1914 йыл менән даталана[2]. 1920-се йылдарҙа халыҡ примитивы стилистикаһында «Ауыл», «Өй», «Татар крәҫтиәне» һәм «Татар» жанр композицияларын һәм портреттарын яҙған[1].

undefined
undefined

1912 йылда Ҡазандағы Шарыҡ-клубта үткәрелгән татар рәссамдарының Беренсе күргәҙмәһендә ҡатнашҡан[2].

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге

1922 йылда Хөсәйен Ямашев исемендәге художество мәктәбендә уҡыта. Уның уҡыусылары араһында театр белгесе Хәсән Хөсәйен улы Ғөбәйҙуллин булған[2].

Ваҡытлы матбуғаттағы баҫмалары

С. Ғ. Яҡшыбаевтың һүрәттәре татар телендәге «Ялт-Йолт» сатирик иллюстрациялы журналында баҫылған. Татар энциклопедияһында уның 1912 йылғы 48-се һанда баҫылған «Ике мәхәллә — ике Рамазан» һәм шул уҡ йылғы 49-сы һандан «Рамазан алдыннан кешелек гөнаһларыннан арыну» эштәре килтерелгән[2]. «Ялт-Йолт» журналы 1910 йылдың 15 майынан 1918 йылдың июненә тиклем Ҡазанда татар телендә нәшер ителгән; барлығы 123 һаны сыҡҡан[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Султанова Р. Р. Якшибаев Сабит Габдельбасырович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Султанова Р. Р. Яхшыбаев Сабит Габделбасыйр улы (тат.). Татарская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 август 2026.
  3. ↑ История. Татарский театр имени Галиасгара Камала. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 август 2026.
  4. ↑ Ялт-Йолт. Центр письменного наследия Института языка, литературы и искусства имени Г. Ибрагимова Академии наук Республики Татарстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Султанова Р. Р. Бесценный опыт первых профессионалов: Галиасгар Камал и первый художник татарского театра Сабит Яхшибаев // Казань. — 2004. — № 1.

Һылтанмалар

Категориялар