Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡара йома (арзанға һатыу)

Ҡара йома (ингл. Black Friday, рус. Чёрная пятница) — Америка Ҡушма Штаттарында «Рәхмәт» көнөнән һуң килгән йома. Был көндән Раштыуа алды осорона тура килгән традицион арзанға һатыу миҙгеле башлана. Ошо көндө арзанға һатыу ойоштороу ғәҙәте XIX быуатта барлыҡҡа килгән, ә «ҡара йома» тигән төшөнсә 1966 йылда ҡулланыла башлаған һәм тәүҙә, нигеҙҙә, АҠШ-тың Көнсығыш яр буйында ғына ҡулланылған. Рәхмәт көнө ноябрьҙең дүртенсе кесаҙнаһына тура килгәнгә, ҡара йома 23-нән 29 ноябргә тиклем осорға тура килә.

Ҡара йома рәсми байрам булып һаналмай, әммә күпселек хеҙмәткәрҙәр был көндө ял ала. Мәғлүмәт сауҙаһы хеҙмәткәрҙәре өсөн иһә был көн үтә лә мәшәкәтле була, сөнки һатып алыусыларҙың һаны ҡырҡа арта. Магазиндар иртә асыла — сәғәт 5-тәрҙә, ҡайһы бер ҙур сауҙа селтәрҙәре хатта төн уртаһында эшләй башлай. Һатып алыусыларҙы йәлеп итеү өсөн беренсе һатып алыусылар өсөн ҙур ташламалар — 50-нән 80 % тиклем — тәҡдим ителә.

«Ҡара йома» термины тәү тапҡыр Филадельфияла ҡулланылған һәм Рәхмәт көнөнән һуң йома көнө юлдарҙа ҙур тығындар барлыҡҡа килеүен аңлатҡан[1][2]. Хәҙерге ваҡытта был төшөнсә инглиз телендә ыңғай мәғәнәгә эйә: «in the black» идиомаһы менән бәйле (йәғни, «табышлы баланс», киреһе — «in the red»), был көндә күп кенә һатыусылар табыш алғанын аңлата[3].

2000-се йылдарҙан башлап ҡайһы бер компаниялар оҡшаш һатыуҙарҙы башҡа илдәрҙә лә ойоштора башланы, 2010 йылдарҙан — Рәсәйҙә ойошторола[4].

Раштыуа арзанға һатыуҙарын башлап ебәреүсе

«Ҡара йома» традицияһын башланыусы тип Фрэнк Вулворт (ингл. Franklin Woolworth) һанала. Ул тәүге һатыуҙарҙы 1873 йылда Пенсильвания штатындағы Ланкастер ҡалаһында ойоштора. Вулворт крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫкән һәм ауыл ерендә йәшәгән, әммә ул физик хеҙмәт менән шөғөлләнергә теләмәгән. Уның юғары белем алырға мөмкинлеге булмаған һәм һәләте лә юҡ. Атаһы 21 йәшлек улына магазинда һатыусы ярҙамсыһы булып эшкә урынлашырға ярҙам итә[5].

Ул ваҡытта һатыусылар үҙҙәре тауарҙың хаҡын билдәләгән: һатып алыусының түләү һәләтен баһалап, үҙ тәжрибәһенә таянып хаҡ ҡуйғандар. Вулворт был эштә айырыуса уңышҡа өлгәшә алмаған, хатта уға бер нисә тапҡыр эштән ҡыуыу менән дә янағандар. Шунан ул хәйлә уйлап таба: бөтә миҙгел тауарын кәштәгә сығара һәм «Бөтәһе лә 5 цент» тигән яҙыу ҡуя. Был АҠШ-тағы тәүге һатыу була. Бер смена эсендә ул алты көн эсендә йыйыла торған килемде ала. Шунан һуң ул үҙ эшен асыу тураһында уйлай, унда тауарҙарҙың хаҡы бер төрлө булырға тейеш һәм даими арзанға һатыуҙар үткәргә тейеш. XX быуат башындағы иң ҙур сауҙа селтәрҙәренең береһе ана шулай барлыҡҡа килә[6].

АҠШ-та арзан хаҡҡа ваҡлап һатыу (статистика)

АҠШ-тың Милли ваҡлап һатыу федерацияһы йыл һайын «Рәхмәт көнө» осорондағы һатыу күрһәткестәрен баҫтыра[7]. Һуңғы йылдарҙа һатып алыусыларҙың дөйөм һаны 200 миллиондан ашып китә, ә уртаса квитанция күләме яҡынса 400 доллар тәшкил итә.

Статистика буйынса, АҠШ-та бөтә ваҡлап һатыуҙың 20% самаһы «Ҡара йома» менән Раштыуа араһында башҡарыла.

Ҡытайҙа «Ҡара йома»

Ҡытайҙа үҙҙәренең «11.11 (шопинг көнө)»н йыл һайын 11 ноябрҙә йәки ошоға яҡын даталарҙа үткәрәләр.

Тәүге тапҡыр был көн 2009 йылда Alibaba Group компанияһы башланғысы менән «Буйҙаҡтар көнө»нә арналған «Ҡара йома» сифатында үткәрелә.

Рәсәйҙә «Ҡара йома»

Рәсәйҙә «Ҡара йома» тәүге һатыуҙар 2013 йылдың 6 декабрендә, донъя күләмендәгеһенән бер аҙна һуң, ойошторола. 2014 йылдан алып күпселек һатыуҙар бөтә донъя менән бер үк ваҡытта, йәғни кесаҙна киске 19:00 сәғәттән йәкшәмбегә тиклем үтә[8].

Арзанға һатыуҙар ноябрҙә үтһә лә, ҡайһы бер ритейлерҙар был атаманың популярлығын файҙаланып, йыл әйләнәһенә ошондай исем аҫтында һатыуҙар ойоштора. Был кампания Яңы йыл һатыуҙары миҙгеленә старт бирә[9].

2018 йылда Рәсәйҙә «Ҡара йома» онлайн-сауҙа күләме 15 миллиард һумдан ашып китә һәм быға тиклемге йыл менән сағыштырғанда ике тапҡырға артыҡ була[10]. 2019 йылға ҡарата онлайн-һатыуҙар күләме 22,3 миллиард һумға етә[11].

Рәсәйҙә «Black Friday» тауар билдәһе тураһындағы бәхәс

2016 йылда «Блэк Фрайдэй» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте исеменә «Black Friday»тауар билдәһе теркәлә[12]. Шулай итеп компания Онлайн-һатыуҙар үткәргәндә «Black Friday» тамғаһын ҡулланыуҙы монополиялаштыра.

2017 йылда федераль монополияға ҡаршы хеҙмәт, интернет-сауҙа компаниялары Ассоциацияһының (Яҡынса 30 ритейлерҙы берләштерә, шул иҫәптән «М.Видео», Media Markt һәм KupiVip) белдереүен ҡарағандан һуң, «Блэк Фрайдэй» яуаплылыға сикләнгән йәмғиәтенең «Black Friday» тауар билдәһенә айырым хоҡуҡ һатып алыу һәм ҡулланыу менән бәйле ғәмәлдәрен намыҫһыҙ конкуренция акты тип баһалай[13][14].

2018 йылда интеллектуаль хоҡуҡтар Буйынса Суд Федераль монополияға ҡаршы хеҙмәт ҡарарының законлылығын раҫлай.[15].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ [1966] «Black Friday» (day after Thanksgiving) (ингл.). American Dialect Society. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2012. Архивировано из оригинала 13 октябрь 2008 года.
  2. ↑ Ben Zimmer. The Origins of "Black Friday" (ингл.). Thinkmap Visual Thesaurus. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 ноябрь 2012. Архивировано из оригинала 27 ноябрь 2012 года.
  3. ↑ Zimmer, Ben The Origins of "Black Friday" (англ.). Word Routes (25 ноябрь 2011). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 ноябрь 2017. Архивировано 29 ғинуар 2012 года.
  4. ↑ Почему «черная пятница» не работает в России и ждать ли улучшений — Мнение управляющего директора Criteo Архивная копия от 7 ноябрь 2016 на Wayback Machine // vc.ru, 4 ноября 2016
  5. ↑ История Черной пятницы. Почему ее так любят американцы? (18 ноябрь 2016). 14 ноябрь 2024 тикшерелгән.
  6. ↑ Почему «Черную пятницу» называют черной, откуда берутся огромные скидки и причем тут два американских президента. 14 ноябрь 2024 тикшерелгән.
  7. ↑ Black Friday Weekend Shines as Shoppers Line up for Deals. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 ноябрь 2011. Архивировано из оригинала 29 ноябрь 2011 года.
  8. ↑ "Черная пятница" вышла за рамки // Коммерсантъ. — 2014-01-12. Архивировано 19 декабрь 2018 года.
  9. ↑ Черная пятница-2024: когда будет, что выгодно покупать, советы экспертов (20241119T1910). 5 декабрь 2024 тикшерелгән.
  10. ↑ Онлайн-продажи в России во время "Черной пятницы" выросли в два раза. ТАСС. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2018. Архивировано 19 декабрь 2018 года.
  11. ↑ Россияне за три дня черной пятницы потратили в интернет-магазинах 22,3 млрд рублей - Hi-Tech Mail.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 декабрь 2019. Архивировано 29 ноябрь 2021 года.
  12. ↑ Товарный знак "Black Friday" в реестре товарных знаков Роспатента. new.fips.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 декабрь 2019. Архивировано 2 декабрь 2021 года.
  13. ↑ Исключительное использование бренда Black Friday признали незаконным. РБК. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 декабрь 2019. Архивировано 16 декабрь 2019 года.
  14. ↑ Ритейлеры отстояли «черную пятницу». Ведомости. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 декабрь 2019. Архивировано 16 декабрь 2019 года.
  15. ↑ Карточка дела № СИП-491/2017 в системе "Мой арбитр". kad.arbitr.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 декабрь 2019. Архивировано 16 декабрь 2019 года.

Категориялар