Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Үгәй ҡыҙ (әкиәт)

«Үгәй ҡыҙ» (рус. «Падчерица») — башҡорт халыҡ әкиәте. Үгәй әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы тылсымлы әкиәт, Аарне — Томпсон күрһәткесе буйынса АТ 511 «Мөғжизәле һыйыр» һәм АТ 403 B «Алмаштырылған кәләш» халыҡ-ара сюжет төрҙәренә ҡарай; академик баҫмала донъя фольклоры өсөн традицион булған АТ 511 + АТ 403 B контаминацияһына индерелгән[1]. «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығында баҫылып сыҡҡан һәм башҡорт әкиәт репертуарының иң популяр сюжеттарының береһе — үгәй әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы башҡорт әкиәттәре циклына инә[2].

Әкиәттең бөтә персонаждары исемһеҙ, социаль роле буйынса билдәләнгән: үгәй ҡыҙ, ҡыҙҙың атаһы, йәш әсәй, әсәйҙең үҙ ҡыҙы, егет, ҡәйнә. Төп тылсымлы ярҙамсы — ҡара һыйыр, уға үгәй ҡыҙҙың үлгән әсәһенең йәне күскән[1].

Этимологияһы һәм тарихы

Әкиәттең исеме «Үгәй ҡыҙ» — тура мәғәнәлә «туған булмаған ҡыҙ» тип аңлатыла[1].

Академик баҫмаға ингән варианты 1960 йылда Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Буранғол ауылында Башҡорт дәүләт университеты студенты Ф. Бурашнина тарафынан 1885 йылғы Гөлъямал Ҡотлогилдинанан яҙып алына. Яҙма Башҡорт дәүләт университетының фольклор фондында «ФФ БДУ — 60, 101—104 бб.» шифры менән һаҡлана[1].

Әкиәт тексы 1976 йылда «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлы йыйынтығының «Әкиәттәр» томының беренсе китабында 76-сы һан аҫтында (224—227-се биттәр) баҫылып сыға[1].

Башҡорт дәүләт университетында шул уҡ исемле тағы бер үҙаллы вариант билдәле: 1968 йылда Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Таштуғай ауылынан 1916 йылғы Әхәт Бәхтиәр улы Рәхимғоловтан яҙып алынған яҙма. Текст башҡорт әҙәбиәте кафедраһы фольклор архивының 4-се томында (165—166-сы биттәр) һаҡлана һәм Б. В. Орехов менән А. А. Ғәлләмов мөхәррирлегендәге «Башҡорт дәүләт университетының фольклор архивы» электрон фәнни баҫмаһында баҫыла[3].

Сюжеты

Буранғол ауылы варианты (1960)

Әкиәт ғәҙәти башлана: «Борон-борон заманда бер ҡарт менән ҡарсыҡ йәшәгән». Уларҙың ҡыҙы булған, хужалыҡта ҡара һыйыр тотҡандар. Ҡарсыҡ үлгән; ҡарт, икенсе ҡатынға өйләнгән, уның да ҡыҙы булған[1].

Йәш ҡатын үгәй ҡыҙҙы яратмаған. Үгәй әсәй үгәй ҡыҙға башҡарып булмаҫлыҡ эштәр ҡушҡан, ләкин уға ҡара һыйыр ярҙам иткән. Үгәй әсәй быны аңлап ҡалып, ауырығанға һалышып, ҡартты күрәҙәсегә барырға күндергән; үгәй әсәй күрәҙәсе менән алдан һөйләшеп ҡуйған була; күрәҙәсе ҡара һыйырҙы һуйырға һәм уның итен «сирлегә» ашатырға кәңәш итә[1].

Һыйырҙы һуйғандар. Үгәй әсәй уның итен ашаған, ә үгәй ҡыҙ һөйәктәрҙе йәшерен генә йыйып алған һәм ергә күмгән. Шул урында алмағас үҫкән[1].

Үгәй ҡыҙ кейәүгә сығырға булғас, үҙенең ҡыҙына ҡоҙа килмәгәнгә асыуы килгән үгәй әсә үгәй ҡыҙын сихырлап осороп ебәрә лә, уның егетенә үҙенең ҡыҙын бирә. Ҡайтып барғанда улар алмағаста мөғжизәле ҡошто күрә; егет уны тотоп алғас, ул матур ҡыҙға — үгәй ҡыҙға әүерелгән. Егет уны таныған һәм кәләш итеп алған; улар үҙҙәре менән һыйыр һөйәктәре урынында үҫкән алмағасты ла алып, соҡорға үгәй әсәйҙең ҡыҙын күмеп киткәндәр; йәштәр бәхетле йәшәй башлаған, уларҙың улы тыуған[1].

Балаға исем ҡушыу табынына атаһы менән үгәй әсәһен дә саҡырғас, үгәй әсәй сихыр менән үгәй ҡыҙҙы аҡҡошҡа әүерелдереп, күккә осора. Әсәһеҙ ҡалған бала илай башлай[1].

Ҡәйнәһе баланы урамға алып сығып, күктә осҡан ҡыр ҡаҙҙарына мөрәжәғәт итеп йырлай.

Саҡырыуҙы ишетеп, бер аҡҡош - үгәй ҡыҙ ергә төшкән, ҡыҫҡа ваҡытҡа кеше ҡиәфәтен алған һәм улын имеҙгән, ә һуңынан яңынан осоп киткән. Шул уҡ хәл икенсе көндә лә ҡабатланған. Өсөнсө көндә ир, баланың иламауына ғәжәпләнеп, әсәһе артынан барған һәм ҡатынын күл буйындағы ҡайын ағасы эргәһендә көтөп алған, унда ҡыр ҡаҙҙары йөҙгән. Йәшеренеп, ул ҡатынын тотоп алған, уның: «Иптәштәрем китәләр бит, ебәр!» — тип үтенеүенә ҡарамаҫтан ебәрмәгән. Ҡыр ҡаҙҙары унһыҙ осоп киткән; ысын ҡатын кеше ҡиәфәтенә ингән, һәм ир уны өйөнә алып ҡайтҡан, улар элеккесә бәхетле йәшәй башлаған[1].

Таштуғай ауылы варианты (1968)

1968 йылда А. Б. Рәхимғоловтан Хәйбулла районы Таштуғай ауылында яҙып алынған вариант шул уҡ исем менән икенсе сюжетты күрһәтә. Үгәй ҡыҙ, иртә кейәүгә сығып, бәхетле йәшәй; үгәй әсәй уны ҡунаҡҡа саҡырып, көнләшеп, уның төлкө тунын яндыра. Ҡайтырға булып, тунын таба алмағас, ире асыуланып ҡатынының маңлайына һуға һәм: «Һеләүһен булып осоп кит», — тип, ҡарғыш әйтә. Ҡатын, ирен һәм имсәк балаһын ҡалдырып, мөрйәнән осоп сыға[3].

Һеләүһенгә әүерелеү алдынан күрше малайына: өс көн үткәс бала илаһа, уны һыу буйына алып барыр, тип әйтеп өлгөрә. Бала илай, күрше малай уны әүрәтеү һылтауы менән һыу буйына алып сыға һәм баланың әсәһен саҡыра. Әсә-ялмауыҙ килеп, баланы имеҙә һәм яңынан осоп китә[3].

Был хәл ике тапҡыр ҡабатланғас, баланың иламауына аптыраған атай, өсөнсө тапҡыр күҙәтеп барып, таш артына йәшеренә һәм ҡатыны улын имеҙергә төшкәндә, уны сәстәре тотоп алып, өйөнә алып ҡайта; һеләүһен ҡабат ҡатын-ҡыҙға әүерелә. Үгәй әсәйҙе кейәүе һайлау алдына ҡуя — «алты ҡолон йәки бер арба утын»; үгәй әсәй ҡолондарҙы һайлай, һәм уны аяҡтарынан алты ҡолондоң ҡойроғона бәйләп язалайҙар. Әкиәт традицион тамамлана: «Ишек алды тумарҙыҡ, әкиәтемде һеҙгә туғарҙыҡ»[3].

Әхлаҡи әһәмиәте

Әкиәт ике героиняның — тырыш һәм йомшаҡ үгәй ҡыҙ менән көнсөл үгәй әсәй һәм уның ялҡау ҡыҙының ҡапма-ҡаршылығына ҡоролған. Тикшеренеүселәр ҡапма-ҡаршылыҡҡа һәм көҙгөлө ҡабатланыуға нигеҙләнгән ошо ике өлөшлө структура принцибын әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы әкиәттәр циклының жанр доминанты тип һанай, ул бөтә халыҡтарҙа ла осрай[4].

Әкиәттең әхлаҡи әһәмиәте сюжет йомғағы менән туранан-тура аңлатыла: тырышлыҡ, йомшаҡлыҡ, изгелек һәм әсәгә (хатта үлеменән һуң) хөрмәт тылсымлы ярҙам, кейәүгә сығыу һәм сихырҙан һуң да ҡабат кеше ҡиәфәтенә ҡайтыу менән бүләкләнә; әсәйҙең асыуы, көнләшеүе һәм сихыры язалана, яуыз алдаҡсы үгәй әсәйҙең үҙ ҡыҙы һәләк була. Г. Р. Хөсәйенова баһалауынса, тылсымлы әкиәттең әхлаҡи мәғәнәһе дөйөм «халыҡтың яҡшылыҡ менән яманлыҡ тураһындағы төшөнсәләре, уның идеалдары менән билдәләнә», был әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы әкиәттәр циклында ла тулыһынса сағыла[5].

Л. Бараг менән М. Минһажетдинов әкиәттең академик аңлатмаһында мөғжизәле һыйыр тураһындағы сюжеттың килеп сығышын боронғо риүәйәттәр һәм тотемлыҡ (рус.)баш. төшөнсәләр менән бәйләй[1]. Үлгән әсәнең ҡара һыйырҙа, артабан алмағаста йәшәүен дауам итеүендә тикшеренеүселәр йән күсеү һәм быуындар бәйләнеше тураһындағы архаик төшөнсәләрҙең сағылышын күрә[2].

Әкиәттең хәҙерге ҡулланылышы

«Үгәй ҡыҙ» әкиәте «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығында һәм балалар өсөн сығарылған китаптарҙа баҫылып сыҡҡан башҡорт халыҡ әкиәттәре даирәһенә инә. Был йыйынтыҡтың бер өлөшө булараҡ, ул Рәсәй халыҡтары фольклорының төп уҡыу һәм тикшеренеү корпусына ингән[1][5].

Ғилми өйрәнелеүе

Рәсәй әкиәт ғилемендә әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы әкиәттәр циклы иң күп өйрәнелгәндәрҙең береһенә ҡарай: ул В. Я. Пропп, Л. Г. Бараг, И. Ф. Амроян, Н. В. Лозовская, Б. Б. Горяева һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә тикшерелгән[4][2].

«Үгәй ҡыҙ» тексына тәүге академик аңлатма биреү һәм уның сюжет төрөн билдәләү Л. Г. Бараг менән М. Х. Минһажетдиновҡа — «Башҡорт халыҡ ижады» (1976) баҫмаһының «Әкиәттәр» томына аңлатмалар авторҙарына ҡарай. Улар әкиәтте донъя фольклоры өсөн традицион булған АТ 511 «Мөғжизәле һыйыр» (сағ. ВР III, 130; ЕВ 240 III) һәм АТ 403 B «Алмаштырылған кәләш» (сағ. ВР I, 13; Шовень, V т., 132 б.) сюжеттары контаминацияһына индерә, башҡорт вариантының тулы булмауын билдәләй: унда әсәйҙең ҡыҙҙары үгәй ҡыҙҙы күҙәтеп, һыйырҙың тылсымлы ярҙамы серен белергә тырышҡан эпизодтар юҡ[1].

Үгәй әсәй менән үгәй ҡыҙ тураһындағы әкиәттәрҙең иң ентекле системалаштырыуҙы Г. Р. Хөсәйенова тәҡдим итә; уның мәғлүмәттәре буйынса, сюжет башҡорт фольклорында күп һанлы яҙмалар менән күрһәтелгән, был «был цикл әкиәттәренең әүҙем йәшәүен һәм уның башҡорттарҙың әкиәт репертуарындағы әһәмиәтен» раҫлай. Хөсәйенова башҡорт халыҡ ижадындағы үгәй әсәй менән үгәй ҡыҙ әкиәттәренең ике төркөмөн шартлы рәүештә айыра; уларҙың икенсеһенә — «үгәй ҡыҙ ҡошҡа йәки башҡа йән эйәһенә әүерелә»[2].

Үлгән әсәнең тормошон дауам иткән хайуан ҡиәфәтендәге тылсымлы ярҙамсы (ҡара һыйыр) башҡорт фольклористикаһында төрки һәм славян халыҡтарындағы оҡшаш мотивтар менән ауаздаш[2].

Башҡа халыҡтар әкиәттәрендәге аналогтар

Башҡа халыҡтар фольклорында «Үгәй ҡыҙ»ҙың классик типологик аналогтары:

  • Урыҫ әкиәт традицияһы — «Бурёнушка» сюжеты (АТ 511), унда үлгән әсәнән ҡалған һыйыр үгәй ҡыҙға үгәй әсәйҙең башҡарып булмаҫлыҡ эштәрен үтәргә ярҙам итә; А. Н. Афанасьев йыйынтығында 11-се вариант һәм «Советский фольклор» журналында баҫылып сыҡҡан яҙмалар (1936, № 3—4). Башҡорт академик баҫмаһының аңлатма биреүселәре башҡорт "Үгәй ҡыҙ"ының урыҫ «Бурёнушка» варианттарына яҡынлығын туранан-тура күрһәтә[1]. Шул уҡ типтағы сюжеттар — «Крошечка-Хаврошечка», «Бер күҙлек, Ике күҙлек һәм Өс күҙлек»[6].
  • Немец традицияһы — ағалы-энеле Гриммдарҙың «Одноглазка, Двуглазка и Триглазка» әкиәте (нем. Einäuglein, Zweiäuglein und Dreiäuglein, АТ 511), шулай уҡ АТ 403 «Белая и чёрная невеста» (нем. Die weiße und die schwarze Braut) тибындағы әкиәттәр, уларҙа үгәй әсәй героиняны үҙ ҡыҙына алмаштыра[6].
  • Көнсығыш славян һәм дөйөм Европа традицияһы — «Золушка» әкиәте сюжеты (АТУ 510 A), уның өсөн, Н. В. Лозовская фекеренсә, семантик модель булып шул уҡ «үгәй әсәй — үгәй ҡыҙ» ҡапма-ҡаршылығы тора[4].
  • Үзбәк традицияһы — «Көтөүсе ҡыҙы» әкиәте (АТУ 485 A + АТУ 511 + АТУ 510 + АТУ 403 контаминацияһы), унда үгәй ҡыҙға һыйыр ярҙам итә, ә уның ҡалдыҡтары алтын менән сигелгән кейемгә һәм аҫылташтарға әүерелә[2].
  • Дағстан халыҡтары традицияһы — «ғәйепһеҙ ҡыуылған» героинялар тураһындағы сюжеттар (СУС 480 — АА 480, АТ 403 B) табасарандарҙың һәм башҡа дағстан халыҡтарының әкиәт традицияһында киң ҡулланыла[7].

Г. Р. Хөсәйенова билдәләүенсә, халыҡ-ара сюжет нигеҙенең оҡшашлығына ҡарамаҫтан, башҡорт варианттары уны башҡорт әкиәте стилистикаһы менән бәйләүе һәм боронғо йолалар, ҡатын эҙләү, ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ тураһындағы төшөнсәләр һәм башҡорттарҙың көнкүреш нормаларын сағылдырыуы менән айырыла[2].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 1-се китап (Башкирское народное творчество. Сказки. Книга первая) / төҙ. М. Мингажетдинов, Ә. Харисов; яуап. ред. Н. Т. Зарипов; аңлатмалар авт. Л. Бараг, М. Мингажетдинов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. // 224—227, 356—357 бб. Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан (1976). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Хусаинова Г. Р. Башкирские волшебные сказки: поэтика и текстология: автореф. дис. … д-ра филол. наук. Институт мировой литературы имени А. М. Горького РАН (2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Рахимгулов А. Б. Үгәй ҡыҙ. Әкиәт (башҡ.). Фольклорный архив Башкирского государственного университета: электронное научное издание / под ред. Б. В. Орехова, А. А. Галлямова (25 октябрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Горяева Б. Б. Сюжет «Мачеха и падчерица» (АТ* 480) в калмыцкой сказочной традиции. Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований РАН; КиберЛенинка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Хусаинова Г. Р. Сказка, жанр фольклора. Башкирская энциклопедия. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (17 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  6. ↑ 1 2 Русские сказки сюжетного типа СУС 480 («Мачеха и падчерица»). Государственный историко-архитектурный и этнографический музей-заповедник «Кижи». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  7. ↑ Особенности сюжетов о «невинно гонимых» героинях в сказочной традиции табасаранцев. КиберЛенинка. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар