Әсәйҙәр көнө

Тикшеренүселәр хәҙерге Әсә көнө менән боронғо әсә алиһәләре культтары араһында параллелдәр үткәрә. Боронғо Грецияла аллаларҙың әсәһе Реяны хөрмәтләп яҙғы байрамдар үткәрелһә, Боронғо Римдә Матроналия^[2] һәм Кибела^[3][4][5] хөрмәтләп байрамдар үткәрелгән. Тарихсылар был йолаларҙы әсәлекте хөрмәт итеүҙең мәҙәни аналогиялары тип һанай һәм хәҙерге байрам менән туранан-тура тарихи бәйләнеше юҡ^[4].

Европала урта быуаттарҙа Бөйөк Британияла барлыҡҡа килгән «Әсәләр йәкшәмбеһе» (ингл. Mothering Sunday) Әсәйҙәр көнөнөң тәүге башланғысы тип иҫәпләнә. Башта ул дини характерҙа була: христиан постының дүртенсе йәкшәмбеһендә диндарҙарҙың «әсә сиркәүе»нә (төбәктең төп соборы) килеүе көтөлә. Ваҡыт үткән һайын был йола ғаилә байрамына әйләнә, хеҙмәтләндереүҙең өлкәһендә эшләгән балалар ял көнөн ата-әсәләренә ҡунаҡҡа бара һәм әсәләренә сәскәләр һәм махсус бешерелгән икмәк бүләк итә^[4].

Хәҙерге Әсә көнө байрамы АҠШ-та XX быуат башында барлыҡҡа килгән. 1870 йылда активист Джулия Уорд Хоу «Әсәләр көнө тураһында иғлан» баҫтырып сығара, унда ҡатын-ҡыҙҙарҙы донъя тыныслығы өсөн көрәштә берләшергә саҡыра. Байрамдың рәсми танылыуына Америка эшмәкәре Анна Джарвис өлгәшә, ул 1907 йылда әсәһе, ижтимағи эшмәкәр Энн Ривз-Джарвисты иҫкә алыу кампанияһын башлап ебәрә. 1914 йылда АҠШ президенты Вудро Уилсон май айының икенсе йәкшәмбеһендә Әсә көнөн билдәләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя^[4][6].

Май айының икенсе йәкшәмбеһендә АҠШ-та, Канадала, Германияла, Японияла, Бразилияла, Австралияла, Италияла, Төркиәлә, Бельгияла һәм тағы бер нисә илдә Әсәләр көнө билдәләнә. Был илдәрҙә байрам көнөндә күләмле медиа-кампаниялар һәм коммерция акциялары үткәрелә.

Ҡайһы бер илдәрҙә байрам датаһын тарихи ваҡиғаларға йәки дини календарға бәйләйҙәр:

• Бөйөк Британияла христан постының дүртенсе йәкшәмбеһендә байрам итеү йолаһы дауам итә^[7].
• Грузияла байрам 3 мартта билдәләнә^[8]. Әрмәнстанда ул 7 апрелдә (Әсәлек һәм матурлыҡ көнө) билдәләнә^[9];
• Мексикала, Гватемалала һәм Сальвадорҙа билдәләнгән көн билдәләнә — 10 май^[8];
• Панамала байрам 8 декабрҙә үткәрелә, католиктар байрамына тура килә^[5];

Күпселек илдәрҙә ғаилә менән киске аш ашау, бүләктәр, открыткалар һәм сәскәләр биреү йолаһы таралған. АҠШ-та һәм Японияла гвоздика байрамдың символы булып тора: ҡыҙыл ҡәнәфер сәскәһен (рус.)баш. йола буйынса тере әсәләргә бүләк итһәләр, аҡ төҫтәгеләрен баҡыйлыҡҡа күскәндәр иҫтәлегенә тағалар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа байрам коммерция әйләнешенә булышлыҡ итә, бүләктәр һатып алыу һәм хеҙмәттәргә сығымдар лидерҙар рәтенә сыҡҡан^[6][10][11].

Японияла байрам Икенсе донъя һуғышынан һуң әсәләргә йыуаныс һәм ярҙам символы булараҡ киң таралған^[1]. Латин Америкаһы илдәрендә байрамда музыкаль сығыштар (серенада) һәм күмәк сиркәү ғибәҙәттәре башҡарыла. Эфиопияла Әсә көнө «Антрошт» байрамы менән бәйле, ул көҙөн билдәләнә һәм бер нисә көн дауам итә^[12].