Аҡбуҙат (эпос)

Был эпик ҡомартҡыны Мөхәммәтша Буранғолов 1910 йылда Ғәбит сәсәндән яҙып ала. 1917 йылда ул Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бөрйән улусы Бабалар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) халыҡ сәсәне Ғәтиәтулла Бикҡужиндан эпостың икенсе вариантын яҙып ала.

Эпоста халыҡ мифологияһы образдары, боронғо кешеләрҙең донъя ҡоролошо тураһында күҙ алдарына килтереүҙәре ҙур урынды алып тора. Иртәктә шиғри һәм проза текстары алмашынып бара, ҡобайырҙы башҡарыуҙағы үҙенсәлек тап шуға бәйләнгән дә инде. Сәсәндәр проза өлөшөн ғәҙәти хикәйәләү формаһында, ә шиғри тексын көйләп һөйләй.

Эпоста уны «Урал батыр» эпосы менән бәйләгән дәлилдәр, эпизодтар, образдар байтаҡ: мәҫәлән, Һомай, Ҡәһҡәһә, Шүлгән, Аҡбуҙат образдары, тылсымлы алмас ҡылыс символы һәм башҡалар. Был әкиәт образдары мөһим композицион үҙенсәлеккә һәм идея-художество әһәмиәтенә эйә. Ике әҫәрҙә лә ваҡиғалар Урал тауҙары биләмәһендә бара.

Сюжет нигеҙендә реаль ысынбарлыҡ: башҡорттарҙың көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, боронғо йолалары һәм уларҙың бәхетле киләсәк тураһында күҙаллауҙары ята^[1]. Йөкмәткеһе буйынса эпос — героик әкиәт әҫәре. Эпик иртәктең төп темаһы — батырҙың (геройҙың) кешеләр бәхете, ғәҙеллек тантанаһы өсөн көрәшеүе.

Эпостың төп геройы Һәүбән атаһы Сура батырҙың, олатаһы Иҙелдең һәм ҡарт олатаһы Урал батырҙың изге эштәрен дауам итеүсе булып тора.

«Аҡбуҙат» эпосында Һәүбән, дейеүҙәр урлаған Аҡбуҙатты һәм Урал батырҙың алмас ҡылысын эҙләп, Шулгәндең һыу аҫты батшалығына төшә. Ул дейеүҙәрҙе һәм аждаһаларҙы юҡ итә, уҫал һәм мәкерле Шулгән хакимлыҡ иткән һыу аҫты батшалығын емерә. Һәүбән ҡанатлы толпар Аҡбуҙатты ҡотҡара, Ҡанатлы аттың тоҡомо әлегә тиклем кешеләргә тоғро хеҙмәт итә. Һәүбән Аҡбуҙаты менән ергә күтәрелә һәм үҙ халҡын Мәсем хан ҡоллоғонан ҡотҡара.

Артабан ул ҡайтанан күлгә сума һәм һыу аҫты батшалығы хакимын тураҡлап ташлай, ә уның ярандарын йыландарға, тәлмәрйендәргә һәм ярғанаттарға әйләндерә. Дошмандарын тар-мар итеп һәм дейеүҙәр урлаған ҡыҙҙарҙы азат итеп, Һәүбән һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Нәркәскә өйләнә^[2].

Композитор А. А. Эйхенвальд башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» мотивтары буйынса «Дала» операһын яҙа, тәүге тапҡыр ул 1931 йылда Һамар опера театры сәхнәһендә ҡуйыла^[3].

Шулай уҡ был эпик иртәк мотивтары буйынса композиторҙар Х. Заимов һәм А. Спадавеккиа «Аҡбуҙат» операһын («Волшебный конь») яҙа. 1942 йылда опера тәүге тапҡыр Башҡорт опера һәм балет театрында сәхнәләштерелә.

2006 йылда башҡорт халыҡ эпосы «Урал Батыр» мотивтарына нигеҙләнгән «Аҡбуҙатты эҙләп» фәнни-популяр документаль фильмы төшөрөлә. Картина боронғо мифологик күҙаллауҙарға (донъяның барлыҡҡа килеүе, туфан, тәүге кешеләр тураһында) мөрәжәғәт итә. Мифик Аҡбуҙат атын эҙләү сюжеты Башҡортостан тәбиғәте фонында бара^[4].

2016 йылда эпостың сюжеты яңы сәхнә кәүҙәләнеше ала: Өфөлә Рус драма театрының 155-се юбилей миҙгелен асыу сиктәрендә «Аҡбуҙат» рок-операһының премьераһы үтте. Музыкаһын, либреттоһын һәм текстарын «Несчастный случай» төркөмө ағзалары Сергей Чекрыжов Һәм Алексей Кортнев яҙған, ҡуйыусы рәссам Вячеслав Виданов^[5].

Эпик персонаждың исеме хәҙерге мәҙәни процеста ла сағылыш таба: «Серебряный Акбузат» — Өфөлә 2019 йылдан алып йыл һайын үткәрелгән халыҡ-ара милли һәм этник кино фестивале^[6].