Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Аҡбуҙат (мифология)

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Аҡбуҙат.

Аҡбуҙат (рус. Акбузат, татар. Акбүзат — аҡ-күк, асыҡ төҫтәге ат) — төрки фольклоры һәм мифологияһы персонажы; батыр аты, толпарҙарҙың тоҡом башы.

Образдың килеп сығышы

Образдың килеп сығышын төрки халыҡтарҙа тотемистик ҡараштарҙың һәм ат культының таралыуы менән бәйләйҙәр[1][2].

Татар мифологияһында

Татар мифологияһында Аҡбуҙат менән Күкбуҙат — күк ат — батырҙың ике илаһи аты итеп һүрәтләнә. Сюжетҡа ярашлы, улар ергә төшә һәм батырҙың эштәрендә ҡатнаша, шунан һуң кире күккә күтәрелә. Унда аттар тимер ҡаҙыҡҡа — Тимерҡаҙыҡҡа, йәғни Тимер Ҡаҙыҡ йондоҙона — бәйләнгән һәм уның тирәләй утлап йөрөй. Ете эҙәрлекләүсе, Оло Етегән йондоҙлоғо менән тиңләштерелгән, уларҙы ҡыуа, әммә барып етә алмай[3].

Аҡбуҙат образы татар-мишәр фольклорында ла осрай[4].

Башҡорт мифологияһында һәм эпосында

Башҡорт мифологияһында Аҡбуҙат — батыр аты, толпарҙарҙың тоҡомо башы. Ул «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Минәй батыр менән Шүлгән батша», «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпостарының[5], шулай уҡ бер нисә әкиәттең персонажы булып тора. Фольклорҙа сағылған күҙаллауҙар буйынса, Аҡбуҙат күктә тыуған, ерҙә һәм һыу аҫтында йәшәй ала, утта янмай, һыуға батмай. Ул батырҙарҙың ярҙамсыһы һәм кәңәшсеһе, аттарҙың ҡурсалаусыһы һәм булат ҡылысҡа эйә[6].

undefined

Эпик бәйәндә Аҡбуҙат тәүҙә Һомайға, аҙаҡ Урал батырға һәм уның заты Һәүбәнгә буйһона[6].

«Аҡбуҙат» эпосы «Урал-батыр»ҙың дауамы булып тора. Ул 1917 йылда Мөхәммәтша Буранғолов тарафынан Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бабалар ауылында сәсән Ғәтиәтулла Бикҡужиндан яҙып алынған. Әҫәрҙең төп геройы Һәүбән Нәркәс ярҙамында Аҡбуҙатты һәм Урал батырҙың булат ҡылысын ала, шунан һуң яуыз көстәрҙе еңә[7]. Эпос Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә инә[8]. Рус, инглиз, немец, төрөк телдәренә тәржемә ителгән[9].

Мәҙәниәттә

Опера

Антонио Спадавеккиа Халиҡ Заимов менән берлектә «Аҡбуҙат» операһын яҙа (тәүге тапҡыр 1942 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла)[10].

Рок-опера

2016 йылда Алексей Кортнев менән Сергей Чекрыжов «Белый конь. Златая птица (Акбузат)» рок-операһын яҙа[11].

Һәйкәлдәр

Киң мәғлүмәт саралары

  • 1991 йылдан мәктәпкәсә һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн әҙәби-нәфис «Аҡбуҙат» журналы сыға[14].

Башҡа өлкәләрҙә

  • Октябрьский ҡалаһында урынлашҡан профессиональ фарфор һауыт-һаба етештереү заводы «Башкирский Фарфор» (элекке «Башҡорт фарфор изделиелары заводы», «Октябрьский фарфор изделиелары заводы») логотип итеп ҡанатлы атты һайлай.
  • Шулай уҡ «Аҡбуҙат» исемен Рәсәйҙәге иң эре ипподромдарҙың береһе — Өфөләге «Аҡбуҙат» ипподромы йөрөтә (1968 йылда асылған, 2022 йылда реконструкциянан һуң заманса инфраструктура менән йыһазландырылған)[15].
  • Пегас йондоҙлоғонда Аҡбуҙат исемле йондоҙ бар[16].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ М. Н. Сулейманова. Коня культ // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  2. ↑ Азалия Илимбетова. Культ коня в мифологии башкир. belprost.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  3. ↑ Урманчеев Ф. И. Акбузат. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  4. ↑ Мөхәмәтова Р. Г. Татар-мишәрҙәр. Тарихи-этнографик тикшеренеү. — М.: Наука, 1972.
  5. ↑ Из истории изучения мифического богатырского коня Акбузата. cyberleninka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 Аҡбуҙат (мифология) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  7. ↑ «Акбузат», эпос // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  8. ↑ Информация о реестре. onknrb.nknrb.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  9. ↑ Акбузат / башкирский эпос. onknrb.nknrb.ru/. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  10. ↑ Г. С Галина. Акбузат, опера // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  11. ↑ Белый конь. Златая птица (Акбузат). rusdram.ru. РусДрамТеатр. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.
  12. ↑ 1 2 Никулочкин, Д. В. Хранители истории Ишимбая : чч. VIII, IX : [арх. 6 июнь 2018] // Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишембай : РИК «Аспект», 2018. — № 23 (6 июнь). — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  13. ↑ В Башкирии открыли памятник мифическому коню Акбузату. «Российская газета» (6 июль 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026. Архивировано 6 июль 2021 года.
  14. ↑ Акбузат, журнал // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  15. ↑ Акбузат, центр компетенции Республики Башкортостан по коневодству и конному спорту // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  16. ↑ В созвездии Пегас появилась звезда с башкирским именем. bashinform.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июль 2026.

Әҙәбиәт

  • Урманчеев Ф. И., По следам Белого волка. Ранние этнокультурные связи тюрко-татарских племен. Казань, 1994.
  • Сагитов М. М., Поэзия народного духа //Урал‑батыр: Башкирский народный эпос. Уфа, 1986;
  • Мирбадалева А. С., Башкирский эпос «Урал‑батыр» //Башкирский фольклор. Вып.4. Уфа, 2000;
  • Галин С. А., Башкирский народный эпос. Уфа, 2004.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар