Аҡтүбә өлкәһе
Аҡтүбә өлкәһе (ҡаҙ. Ақтөбе облысы, Aqtöbe oblysy) — Ҡаҙағстандың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Ул илдәге иң ҙур территориялы өлкә булып тора, ә уның административ үҙәге — Аҡтүбә ҡалаһы (Республиканың иң ҙур халыҡлы өлкә үҙәге). Өлкәнең майҙаны 300 629 км² (1-се урын), был Ҡаҙағстан территорияһының 11 %-ын тәшкил итә. 2024 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 939 400 кеше. Өлкә илдең Европа өлөшөнә тап килә.
1932 йылдың 10 мартында административ-территориаль реформа арҡаһында Ҡаҙаҡ АССР составында барлыҡҡа килә. Тарихи яҡтан уға 1921—1928 йылдарҙа булған Аҡтүбә округы тәшкил итә. 1936 йылда өлкә РСФСР-ҙан айырылып сыҡҡан Ҡаҙаҡ ССР составына инә, ә 1991 йылдан, СССР тарҡалғандан һуң, бойондороҡһоҙ Ҡаҙағстан Республикаһы составында урын алды.
Өлкәнең сиктәштәре:
- Төньяҡта — Ырымбур өлкәһе (Рәсәй)
- Төньяҡ-көнсығышта — Ҡостанай өлкәһе
- Көньяҡ-көнсығышта — Олотау һәм Ҡыҙылурҙа өлкәләре
- Көньяҡта — Үзбәкстандың Ҡарағалпаҡстан Республикаһы
- Көньяҡ-көнбайышта — Маңғыстау өлкәһе
- Көнбайышта — Атырау өлкәһе
- Төньяҡ-көнбайышта — Көнбайыш-Ҡазағстан өлкәһе
Географик мәғлүмәт
Аҡтүбә өлкәһе Көнбайыш Ҡаҙағстанда, 51-45 градус төньяҡ киңлектә һәм 49-64 градус көнсығыш оҙонлоҡта, илдең Европа өлөшөндә урынлашҡан. Территорияның киңлеге көнбайыштан көнсығышҡа яҡынса 800 км, төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 700 км. Аҡтүбәнән Астанаға тура юл буйынса — 1000 км, автомобиль юлдары буйынса — 1500 км.
Рельефы
Аҡтүбә өлкәһе түбәндәге географик объекттар араһында урынлашҡан:
- Көнбайышта: Каспий буйы уйһыулығы
- Көньяҡта: Өсйорт яйлаһы
- Көньяҡ-көнсығышта: Туран уйһыулығы
- Төньяҡта: Урал тауҙарының көньяҡ итәктәре (армыттары)
Өлкәнең күпселек өлөшө йылға үҙәндәре менән бүленгән тигеҙлек булып тора, уларҙың бейеклеге 100-200 метрға тиклем етә. Урта өлөшөндә Муғалжар тауҙары һуҙылған (иң бейек өлөшө — Оло Баҡтыбай тауы, 657 м).
Климаты
Климаты киҫкен континенталь: ҡышы һыуыҡ, йәйе эҫе һәм ҡоро. Йәй көндәре йыш ҡыуан ел һәм саңлы бурандар, ә ҡышын — ҡаты бурандар. Июль айының уртаса температураһы төньяҡ-көнбайышта +22,5°C, көньяҡ-көнсығышта — +25°C; ғинуарҙа −16°C һәм −25,5°C. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары төньяҡ-көнбайышта яҡынса 300 мм, үҙәк һәм көньяҡ райондарҙа — 125–200 мм.
Халыҡ һаны
| Аҡтүбә өлкәһенең халыҡ һаны | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 15.01.1970 | 17.01.1979 | 12.01.1989 | 14.02.1999 | 2003[2] | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 550 582 | ▲629 241 | ▲737 995 | ▼682 558 | ▼668 378 | ▲671 812 | ▲678 602 | ▲686 698 | ▲695 454 |
| 2008 | 25.02.2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| ▲703 660 | ▲757 768 | ▲763 589 | ▲777 471 | ▲786 349 | ▲795 817 | ▲808 932 | ▲822 522 | ▲834 813 |
| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 01.10.2022 | |||
| ▲845 679 | ▲857 711 | ▲869 637 | ▲881 651 | ▲904 469 | ▲924 845 | |||
Иҫкәрмәләр
- ↑ Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на 1 октября 2022 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 декабрь 2022.
- ↑ Йыл башындағы халыҡ һаны, Ҡаҙағстан Республикаһы төбәктәре, 2003-2012. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июль 2013. Архивировано 30 ғинуар 2014 года.