Аҡһаҡ ҡола (эпос)

«Аҡһаҡ ҡола» эпосының Башҡортостан райондарында һәм Ырымбур өлкәһендә яҙып алынған 20-гә яҡын төрлө варианты һаҡлана. Улар хәҙерге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Ғилми архивында урынлашҡан^[1].

• Тәүге яҙма: Эпосты иң беренсе тапҡыр 1907 йылда билдәле башҡорт фольклорсыһы, шағир һәм драматург М. А. Буранғолов ҡағыҙға төшөрә. Ул Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Үрге Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) Хәсән сәсәндән яҙып ала. Был революцияға тиклемге берҙән-бер яҙма ҡомартҡы булып һанала.
• 1943 йылда танылған ҡурайсы һәм йырсы Ғ. З. Сөләймәнов Баймаҡ районы Басай ауылында сәсән Кәрим Дийәров башҡарыуында эпостың көйлө өлгөһөн яҙып ала.
• 1960 йылда әҙәбиәтсе һәм фольклорсы К. Мәргән Ырымбур өлкәһе Ҡолман ауылында йәшәүсе Ғибәҙулла сәсәндән әҫәрҙең тулыраҡ вариантын теркәй.
• 1971 йылда ғалим М. М. Сәғитов уҡытыусы З. Зөбәйерованан был эпостың айырым бер төрөн — «Биш ҡолон» исеме менән яҙып ала.
• Шулай уҡ эпостың көйҙәрен һәм ҡыҫҡа текстарын өйрәнеүгә һәм һаҡлауға К. Мәргән, Ф. А. Нәҙершина, Н. Д. Шоңҡаров, Ә. М. Сөләймәнов һәм башҡа тикшеренеүселәр ҙур өлөш индерә^[2][3].

Әҫәрҙең үҙәк образы — Аҡһаҡ ҡола ҡушаматлы айғыр (йәки бейә). Ул — Шүлгән күле төбөнән сыҡҡан изге, затлы аттар тоҡомонан. Тыумыштан тояғы имгәнгәнгә күрә, ул кешеләр араһында ҡала һәм бай ҡулына эләгә. Ауыр йорт эштәренә һалып язалауға сыҙай алмайынса, Аҡһаҡ ҡола үҙе менән тотош өйөрҙө эйәртеп, иреккә ҡаса.

Сюжеттың үҫеше һәм кульминацион моменттары төрлө варианттарҙа төрлөсә һүрәтләнә:

• Төп версия: бай улы үҙенең хеҙмәтсеһе Ҡарағол менән аттарҙы ҡыуа сыға. Өйөрҙө ҡыуып еткәс, ҡабат ҡайтыуҙарын үтенә һәм башҡа йәберләмәҫкә тупраҡ ашап вәғәҙә (ант) бирә. Аттар артына боролоуы менән, бай улы антын боҙоп, Аҡһаҡ ҡолаға уҡ ата. Уҡ айғырҙың ҡолағына барып ҡаҙала. Яралы ат асыуланып, сатан аяғы менән тибеп алдаҡсы егетте үлтерә. Шулай итеп, мәкерлек һәм вәғәҙә боҙоу яуапһыҙ ҡалмай.
• Трагик версия: Икенсе бер варианттарҙа, тыңлашмағандары өсөн асыулы егет бөтөн тотош өйөрҙө уҡ менән атып үлтерә. Йәки, киреһенсә, алдаҡсы хужаны аттар үҙҙәре тапап үлтерә.
• Төш юрау версияһы: Аттар айғыр артынан ҡасып киткәс, бай улы кәләшендә ҡуна ҡала һәм сәйер төш күрә. Кәләше был төштө үлемгә юрай. Егет 40 көн эсендә өйөнә ҡайтып етә һәм вәғәҙәһен боҙған өсөн тере көйө ергә күмелеп һәләк була.
• «Биш ҡолон» варианты: Бында төп идея — Тыуған илгә һөйөү һәм тоғролоҡ. Аҡһаҡ ҡола Уралды ташлап китергә теләмәй, ә өйөрҙө ҡыуған Йәноҙаҡ исемле егет Туҡсоранға ҡайтырға кәрәк тип иҫәпләй. Аҡһаҡалдың аҡыллы кәңәшенә таянып, Йәноҙаҡ Уралда ҡалырға хәл итә, был вариант тыныс һәм ыңғай тамамлана^[4].

Ғалим-этнограф Р. Ә. Солтангәрәева үҙенең тикшеренеүҙәрендә эпостың архаик, мифологик асылын асып бирә. Уның билдәләүенсә, «Аҡһаҡ ҡола» эпосы — боронғо ысынбарлыҡ, ырым-ышаныуҙар, мифтар, Йыһан серҙәре, ғөрөф-ғәҙәттәр һәм тылсымлы көстәр донъяһы хаҡындағы әҫәр..

• Ваҡыт мифологемаһы: Эпоста хужаның 12 төрлө төҫтәге аттарын барлауы үҙәк урынды биләй. Боронғо төрки халыҡтарҙа аттың төҫө йыл миҙгелдәрен, тәбиғәт стихияларын һәм донъя яҡтарын белдергән (мәҫәлән, күк ат — шәреҡ, яҙ; ҡара ат — төньяҡ, ҡыш). Шулай итеп, 12 төҫтәге аттың ҡасыуы — йыллыҡ календарь циклының тамамланыуын, иҫке ваҡыттың китеүен һәм яңырыу осоро башланыуын билдәләй.
• Ҡорбан килтереү йолаһы: Аҡһаҡ ҡоланың хужаға үпкә белдереп: «Ҡоро ҡаҙыҡҡа бәйләйһеҙ, ҡабырғамды һайлайһығыҙ!» — тип йырлауы, һәм өйөрҙөң күпләп үлтерелеү мотивы боронғо ҡорбанлыҡ йолаларына (индоиран һәм төрки халыҡтарҙың ашвамедха йолаһына) барып тоташа. Аттарҙы күпләп ҡорбан итеү тәбиғәтте үҙгәртеү, уны яңыртыу һәм ата-бабалар рухын иғтирам итеү маҡсатында көҙгө көн менән төн тигеҙләшкән осорҙа үткәрелгән.
• Йондоҙҙар донъяһы (Астраль код): Боронғо ҡараштар буйынса, йондоҙҙарҙың хәрәкәте күктәге Тимер ҡаҙыҡҡа бәйләнгән аттар образында күҙ алдына килтерелгән. Айғыр менән бергә көтөүҙең юҡҡа сығыуы — йондоҙҙарҙың юғалыуына, ваҡыт фазаһының үҙгәреүенә ишара яһай.
• Сатанлыҡ — изге йәнле булыуы билдәһе: Төрлө халыҡтарҙың мифологияһында хайуандың йәки илаһтың аҡһаҡ булыуы уның теге донъя (рухтар донъяһы) менән бәйләнешен күрһәтә. Шуға күрә Аҡһаҡ ҡола тылсымлы көскә эйә: ул кеше телен белә, төш күрә, киләсәкте алдан әйтә һәм аҡһаһа ла, бөтә аттарҙан етеҙерәк саба^[4][2].

Эпосты өйрәнеүсе уҙған быуат ғалимдары әҫәрҙә феодализм осорондағы синфи көрәштең һәм социаль тигеҙһеҙлектең сағылышын күрәләр. К. Мәргән фекеренсә, Аҡһаҡ ҡола образы — иҙелгән, хеҙмәт ҡолона әйләнгән ябай халыҡ массаһының символы. Уның иреккә ынтылышы, байҙарҙың мәрхәмәтһеҙлегенә ҡаршы баш күтәреүе һәм бөтә өйөрҙө артынан эйәртеүе — халыҡтың азатлыҡ өсөн көрәшен кәүҙәләндерә. Әҫәрҙәге геройҙарҙың исемдәре лә быны раҫлай: хужа улы — Бай улы, ә ирекһеҙҙән уға булышып йөрөгән егет — Ҡарағол (ҡара ҡол). Эпостың аҙағында яуызлыҡтың еңелеүе ғәҙеллектең мәңгелек икәнен иҫбатлай.

«Аҡһаҡ ҡола» эпосы — жанр (рус.)баш. йәһәтенән иртәк ҡанундарына буйһона, унда сәсмә тел (проза) менән шиғриәт сиратлашып килә. Хәйер, бәйән итеү өлөшө ябай һөйләү формаһында барһа, персонаждарҙың монологтары һәм диалогтары махсус милли стиль — һамаҡлау (һамаҡ-көй) аша думбыра ярҙамында йырлап-көйләп башҡарыла. Эпостың үҙенсәлекле ҡабатланмаҫ көйө бар. Быуаттар буйы һәр сәсән был көйгә үҙ өндәрен, үҙ стилен индергән, тауыш тонын юғарыраҡ йә түбәнерәк итеп үҙгәрткән. Был боронғо көй өлгөләрен халыҡ ижадынан яҙып алып, нотаға һалыусы билдәле башҡорт композиторҙары — Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев һәм Л. Н. Лебединский^[1].

Бөгөнгө көндә лә «Аҡһаҡ ҡола» эпосы үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған. Уның текстары рус һәм төрөк телдәренә тәржемә ителгән. Республикабыҙҙың халыҡ сәсәниәһе Асия Ғәйнуллина, Ғафури районы Сәйетбаба ауылының «Асанай» фольклор ансамбле, «Дәрт» коллективы был ҡомартҡыны сәхнәләрҙә яңғырата. Шулай уҡ заманса йүнәлештә ижад иткән «Арғымаҡ» этно-рок төркөмө лә был эпик йырҙы халыҡҡа еткерә^[2].