Белжец

КЛ Белжец

Польша картаһында Бельжец концлагеры урынлашҡан урын

Белжец ауылы 1515 йылдан бирле билдәле, Икенсе донъя һуғышына тиклем унда йәшәгән 2 мең кеше йәшәй, уларҙың 100-ҙән саҡ ҡына күберәге йәһүд була^[1]. 1939 йылда Польша фашистик Германия менән Советтар Союзы араһында бүленгәндән һуң фашистар Белжецта хеҙмәт концлагеры ойоштора. 1940 йылдың авгусына лагерҙа 11 меңгә яҡын тотҡон — Радом, Люблин, Варшава һәм улар тирәһендәге тораҡ пунктарҙан сиғандар, йәһүдтәр һәм башҡа милләт вәкилдәре була. Уларҙың бурысы — немец һәм совет армиялары араһында танкыларға ҡаршы нығытма төҙөү.

1941 йылдың ноябрендә үлем лагеры төҙөлә башлай, унда поляк һәм йәһүд эшселәре ҡулланыла. 1942 йылдың февраленә Белжец станцияһынан ярты километр алыҫлыҡта, Люблин һәм Львовты тоташтырған ян тимер юл линияһынан алыҫ түгел, лагерҙың төп объекттарын (шул иҫәптән өс газ камераһы булған казарманы) төҙөү тамамлана. 1942 йылдың март башында газ камераларын һынау тамамлана, был ваҡытта күрше Любыча Кролевская ҡалаһынан йәһүдтәрҙең бер нисә төркөмө һәм лагерҙы төҙөгән йәһүдтәр юҡ ителә. 1942 йылдың мартында Белжецтағы үлем лагеры тулы ҡеүәтенә эшләй башлай. Март айында уҡ Люблин, Львов һәм Көнсығыш Галицияның башҡа райондары геттоларынан 80 меңгә яҡын йәһүд Белжецтың газ камераларында юҡ ителә^[2].

Лагерь 1943 йылға тиклем генә эшләй (берәр айлыҡ ике тәнәфес менән: апрелдән майға тиклем һәм июндән июлгә тиклем. Тәнәфес ваҡытында газ камералары һаны өстән алтыға тиклем арттырыла). Был осорҙа Белжецта 600 меңдән ашыу йәһүд һәм яҡынса 2 мең сиған юҡ ителә.^[2].

Белжецтағы ҡырыу системаһы башҡа үлем лагерҙарына (Майданек, Освенцим, Собибор, Треблинка) оҡшаш була. Һайлап алыу ҙа бер үк — ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙарҙан һәм балаларҙан айырғандар.

Кешеләргә уларҙы эш лагерҙарына алып китеү өсөн транзит лагерына килеп еткәндәрен, гигиена маҡсатында сисенергә кәрәклеген, дезинфекция үтергә, душҡа инергә кәрәклеген (газ камераларындағы яҙыуҙа: «Душ бүлмәләре» тип яҙылған) тип әйткәндәр^[2].

Газ камераларына барған юлда туҡмауҙар һәм йәберләүҙәр ғәҙәти күренеш була.

1943 йылдың яҙына бөтә мәйеттәрҙе күмелгән канауҙарынан сығаралар (шул иҫәптән танкҡа ҡаршы канауҙан да, ул бер ҡасан да тәғәйенләнешендә ҡулланылмай) яндырыла. Лагерь майҙанында ағастар, ҡыуаҡтар ултыртылған, бер өлөшө ауыл хужалығы фермаһы итеп үҙгәртеп ҡорола^[2].

1945 йылдың 12 ғинуарында лагерь Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә.

• Willem Lodewijk Harthoorn, Verboden te sterven, Van Gruting, 2007, ISBN 978-90-75879-37-7
• Johannes Teunissen, Mijn belevenissen in de Duitse concentratiekampen, Kok, 2006, ISBN 978-90-435-0367-9