Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Концентрацион лагерь

Концентрацион лагерь (концлагерь) — мәжбүри төрмәгә ултыртыу һәм тотоу өсөн махсус йыһазландырылған үҙәк. Категориялары:

  • хәрби әсирҙәр һәм һуғыш ваҡытында интернирланғандар (мәжбүри тотоу, күсереү йәки башҡа хәрәкәт итеү иркен сикләү);
  • ҡайһы бер диктатор режимдары ваҡытында судтан тыш сәйәси тотҡондар;
  • милли, дини, раса, идеологик йәки башҡа шуға оҡшаш сәбәптәр буйынса иректән мәхрүм ителгән кешеләр;
  • аманаттар, ғәҙәттә, граждандар һуғышы йәки оккупация ваҡытында;
  • Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистик Германиялағы үлем лагерҙарында юҡ ителеүгә тәғәйенләнгәндәр.

Башта термин башлыса хәрби әсирҙәр һәм интернированныйҙар өсөн лагерҙарға ҡарата ҡулланыла, әммә хәҙерге ваҡытта ул, ҡағиҙә булараҡ, тәү сиратта нацистик Германияның концентрацион лагерҙары менән бәйле һәм шуға күрә бик ҡаты шарттарҙа күпләп тотоу урынын билдәләү булараҡ аңлатыла башлай.

Терминдың килеп сығышы

«Концентрацион лагерь» һүҙбәйләнеше испан исп. campos de concentración һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, 1895 йылда Кубаның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш ваҡытында испандар тыныс халыҡтың хоҡуғын сикләй[1]. Был һүҙ 1899—1902 йылдарҙағы инглиз-бур һуғышы ваҡытында инглиздәрҙең бур халҡы өсөн төҙөгән лагерҙар арҡаһында популярлаша. Шул ваҡытта уҡ был термин кире мәғәнә ала, сөнки был лагерҙарҙағы ҡот осҡос шарттар бур халҡының күпләп үлеменә сәбәпсе була. Граждандар һуғышы һәм 1918 йылдан һуң тоталитар режимдар барлыҡҡа килгәс, лагерҙар хатта тыныс ваҡытта ла ҡаршылыҡтарҙы баҫтырыу маҡсатында ҡулланылғанлыҡтан, термин киң тарала.

Тарихы

Беренсе лагерҙар: АҠШ, Британ Көньяҡ Африка, Намибия

Америкала граждандар һуғышы һәм бурҙар һуғышы осоронда концлагерҙар

undefined

Күпселек тарихсылар фекеренсә, хәҙерге мәғәнәләге тәүге концлагерҙарҙы Лорд Китченер 1899—1902 йылдарҙағы инглиз-бур һуғышы ваҡытында Көньяҡ Африкалағы бур ғаиләләре өсөн булдырған, әммә барыһы ла шулай тип иҫәпләмәй. Күп кенә тарихсылар фекеренсә, 1861—1865 йылдарҙағы АҠШ-тағы граждандар һуғышы ваҡытында хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙарҙы беренсе концлагерҙар тип иҫәпләргә кәрәк[2]. Инглиз-бур һуғышы ваҡытында (был термин тап шул саҡта барлыҡҡа килә) «концлагерҙар» булдырыуҙың маҡсаты — фермерҙарҙы, күбеһенсә ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы, махсус билдәләнгән, үтә насар тәьмин ителгән урындарға туплап, бур коммандо партизандарын тәьмин итеүҙән һәм ярҙамдан мәхрүм итеү. Британия хөкүмәте концентрацион лагерҙар булдырыуҙың маҡсаты — «бур республикаларының тыныс халҡының именлеген тәьмин итеү», тип рәсми белдерә. Инглиздәр ир-егеттәрҙе тыуған ерҙәренән мөмкин тиклем алыҫҡа — Һиндостан, Цейлон һәм башҡа Британия колонияларындағы концлагерҙарға ебәрә. Дөйөм алғанда, инглиздәр 200 мең кешене концлагерҙарҙа тота, улар бур республикаларындағы аҡ халыҡтың яҡынса яртыһын тәшкил итә. Шуларҙан кәмендә 26 мең кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан вафат була[3].

1901 йылдың яҙына британ концлагерҙары бур республикаларының бөтә оккупацияланған территорияларында ла тиерлек — Барбертонда, Гейдельбергта, Йоханнесбургта, Клерксдорпта, Миддельбургта, Потчефстромда, Стандертонда, Веренигингта, Фольксруста, Мафекингта, Иренда һәм башҡа урындарҙа була[3].

Бер йыл эсендә генә, 1901 йылдың ғинуарынан 1902 йылдың ғинуарына тиклем, концлагерҙарҙа аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан 17 мең самаһы кеше һәләк була. Шуныһы ҡыҙыҡ, инглиздәр бур команданты Д. Херцогтың улының үлеме тураһында рәсми белдереүҙе баҫтырып сығарыуҙан тартынмай, унда былай тиелә: «Порт-Элизабетта хәрби әсир Д. Херцог һигеҙ йәшендә вафат була»[3][2].

Намибияла немец концлагерҙары

Немецтар беренсе тапҡыр тотҡон ир-егеттәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм гереро һәм нама ҡәбиләләренең балаларын 1904 йылда Намибиялағы (Көньяҡ-Көнбайыш Африка) концлагерҙарҙа герреро ҡәбиләһе баш күтәреүселәре менән көрәш ысулы булараҡ ҡуллана. БМО 1985 йылдағы докладында быны геноцид акты тип атай[4].

Беренсе донъя һуғышы

Төп мәҡәлә: Беренсе донъя һуғышы хәрби әсирҙәре

Рәсәй империяһында

Төп мәҡәлә: Нарген утрауында төрөк әсирҙәре өсөн лагерь

Каспий диңгеҙендәге Нарген утрауында, Баҡы янында, ҙур лагерь була, унда хәрби әсирҙәр, төрөк (башлыса) һәм Австро-Венгрия армияларының һалдаттары һәм офицерҙары, шулай уҡ Рәсәй, Фарсы һәм Төркиә гражданлығы булған интернирланған граждандар тотола. 1915—1916 йылдарҙа Наргенда яҡынса 20 мең әсир тотола, (1917—1918 йылдарҙы иҫәпкә алғанда — 25 меңгә тиклем).

Ғосман империяһы

Ғосман империяһы властары депортацияланған әрмәндәр өсөн концентрацион лагерҙарҙы 1915 йылда булдыра. Бындай лагерҙар 1915—1919 йылдарҙа Хама, Хомс һәм Дамаск янында (Сүриә), шулай уҡ Эль-Баб, Мескене, Ракка, Зиярет, Семга, Рас-әл-Әйн ҡалалары районында һәм каруан хәрәкәтенең һуңғы нөктәһендә — Дайр-эз-Заурҙа (Дейр-эз-Зор лагеры) булған[5][6].

Был лагерҙарҙа кешеләрҙе асыҡ һауала тотҡандар. Шаһиттар раҫлауынса, тотҡондарҙың үлеменә, бигерәк тә балалар араһында, аслыҡ һәм эпидемиялар сәбәпсе булған[5]. 1916 йылдың мартында Төркиә хөкүмәте иҫән ҡалған әрмәндәрҙе юҡ итергә ҡарар итә. Был ваҡытҡа Евфрат буйындағы лагерҙарҙа һәм Дейр-эз-Зорҙа 200 меңгә тиклем кеше ҡала. 1916 йылдың авгусында уларҙы Мосулға табан ҡыуалар, унда халыҡ Маратха һәм Сувар сүллектәрендә юҡ ителә; бер нисә урында ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ҡарттарҙы, балаларҙы мәмерйәләргә ҡыуып индереп, тереләй яндырғандар. 1916 йылдың аҙағына Евфрат буйында урынлашҡан лагерҙар юҡҡа сыға. Иҫән ҡалғандар артабанғы йылдарҙа Киликияла төпләнә һәм Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәренә күсә[5].

1916 йылда, Эль-Кутты ҡамауҙан һуң, Месопотамияла 11800 инглиз һалдаты, күбеһе һиндтар, төрөк әсирлегенә эләгә, уларҙың күбеһе хәлһеҙләнеп, аслыҡтан яфалана, 4250-һе әсирлектә үлә[7].

РСФСР-ҙа большевиктар төҙөгән лагерҙар
Төп мәҡәлә: Ҡыҙыл террор

Большевиктар лагерҙарҙы, ғәҙәттә, Беренсе донъя һуғышынан әсирҙәрҙе алмаштырғандан һуң азат ителгән лагерҙар урынында төҙөй.

1918 йылдың 23 июлендә РКП(б)-ның Петроград комитеты, Ҡыҙыл террор тураһында ҡарар ҡабул итеп, атап әйткәндә, аманат алыу һәм «хеҙмәт (концлагерҙары) булдырыу» тураһында декрет сығара. Шул уҡ йылдың авгусында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында концлагерҙар төҙөлә башлай. 1918 йылдың авгусында Лениндың Пенза провинцияһы башҡарма комитетына ебәргән телеграммаһы һаҡлана: «Һайлап алынған ышаныслы кешеләрҙән торған хәүефһеҙлек көстәре ойошторорға, кулактарға, руханиҙарға һәм аҡ гвардеецтарға ҡаршы аяуһыҙ күмәк террор үткәрергә кәрәк»[8].

1919 йылдың 14 апрелендә Советтарҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Мәжбүри хеҙмәт лагерҙары тураһында»ғы 124-се Указы баҫылып сыға[9]. 1919 йылдың 17 майында Советтарҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты «Мәжбүри хеҙмәт лагерҙары тураһында»[10] ҡарар сығара, унда һәр губерна ҡалаһында 300 кешегә иҫәпләнгән кәмендә бер лагерь булдырыу тәҡдим ителә. 1919 йылдың аҙағына инде 21 даими лагерь эшләй.

Лагерға ябыу төрмәгә ҡарағанда йомшағыраҡ яза була: атап әйткәндә, 1919 йылдың 17 майындағы телгә алынған Указ буйынса тырышлыҡ күрһәткән тотҡондарға «шәхси фатирҙарҙа йәшәргә һәм йөкмәтелгән эштәрҙе башҡарыу өсөн лагерға отчет бирергә» рөхсәт ителә. Ҡағиҙә булараҡ, концентрацион лагерға яңы власть алдындағы конкрет «ғәйеп» өсөн түгел, ә 1-се донъя һуғышы йылдарында хәрби әсирҙәр булмаған, ә дошман дәүләте граждандары булған, фронт һыҙығы артында туғандары булған кешеләрҙе сикләү принцибы буйынса, йәғни туғанлыҡ һәм башҡа бәйләнештәр арҡаһында потенциаль хәүефле булған кешеләргә ябыу ҡулланыла. Граждандар һуғышы ваҡытында концлагерға ултыртыу кеүек сара йыш ҡына билдәләнгән ваҡытҡа түгел, ә «граждандар һуғышы тамамланғанға тиклем» ҡулланыла.

1921 йылдың аҙағына РСФСР-ҙа 122 лагерь иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта НКВД-ның 117 лагерында 60 457 тотҡон иҫәпләнә, ә ВЧК лагерҙарында 25 меңдән ашыу — дөйөм алғанда 100 мең самаһы[11].

1923 йылдың көҙөндә 315[11] лагерь була, шуларҙың иң билдәлеләренең береһе — шул йылда ойошторолған СЛОН (Соловецк махсус тәғәйенләнешле лагеры) — һуңынан барлыҡҡа килгән ГУЛАГ лагерҙары өсөн нигеҙ булып тора[11].

Һуғышҡа тиклемге СССР-ҙа концлагерҙарҙы енәйәтселәрҙе төрмәгә ултыртыу урындары тип атарға мөмкин була. Мәҫәлән, 1935 йылғы Ленинград ҡала яны поездары теҙмәһендә пассажирҙар өсөн баҫылған ҡағиҙәләрҙең 10-сы пунктында: «Поезд вагондары асҡыстарын ҡулланып, бикле вагондарға, купеларға һәм участкаларға ингән сит кешеләр 3 йылға тиклем концлагерға ултыртыла» тип яҙылған[12].

Нацистик Германияның концентрацион лагерҙары

Төп мәҡәлә: Нацистик Германияның концентрацион лагерҙары
Файл:Холокост в Европе.png
Европала фашистарҙың концлагерҙары һәм үлем лагерҙары
undefined

Германияла сәйәси тотҡондар өсөн тәүге концлагерь, Гитлер власҡа килгәс тә тиерлек, 1933 йылда булдырыла, ул Дахау ҡаласағы ситендә (Мюнхен янында) урынлаша.

1936 йылда Берлин янында Заксенхаузен концентрацион лагеры төҙөлә.

1937 йылда Веймар янында Бухенвальд концлагеры төҙөлдө. Бухенвальд концлагерының ҡапҡаһыда «Jedem das Seine» (һәр кемгә — тейешлеһе) тигән яҙыу менән данлыҡлы.

1938 йылда "Гәлсәр төн"дән һуң концентрацион лагерҙарға Германия йәһүдтәрен генә ебәрә башлайҙар.

Генрих Гиммлерҙың 1940 йылдың 27 апрелендәге бойороғо буйынса оккупацияланған Польшала Освенцим концлагеры булдырыла. 1940 йылдың 14 июнендә унда тәүге тотҡондар — 728 поляк килтерелә. Польша, Чехия, СССР һәм Көнсығыш Европаның башҡа илдәрҙең оккупацияланған биләмәләрендә Майданек, Собибор, Треблинка, Рава-Руская, Львов өлкәһендәге Яновска концлагеры, Славута, Саласпилс концлагеры һәм шулай уҡ башҡа бик күп лагерҙар була.

ГФР хөкүмәте рәсми рәүештә түбәндәге концентрацион лагерҙарҙы (1939—1945 йылдар) таный[13] (ысынбарлыҡта улар күпкә күберәк, 42 меңдән ашыу төрлө лагерҙар һәм геттолар була)[14]):

undefined
  1. Амерсфорт (нем. Durchgangslager Amersfoort)
  2. Арбайтсдорф (Германия)
  3. Аушвиц/Освенцим/Биркенау (Освенцим, Польша)
  4. Баница концентрацион лагеры (нем. KZ Banjica)
  5. «Белжец» лагеры (польск. Bełżec)
  6. Берген-Бельзен (Германия)
  7. Берлин-Марцан (нем. Berlin-Marzahn)
  8. Богдановка
  9. Больцанола лагерь (Бозене)
  10. Брайтенау (нем. Breitenau)
  11. Бретвет
  12. Бухенвальд (Германия)
  13. Варшава (Польша)
  14. Герцогенбуш (Нидерланд)
  15. Гросс-Розен (Германия)
  16. Дахау (Германия)
  17. «Дранси лагеры» (фр. Drancy)
  18. Заксенхаузен (Германия)
  19. Кауен (Каунас, Литва)
  20. Майданек (Люблин, Польша)
  21. Малый Тростенец (Минск ҡалаһы янында (Белоруссия)
  22. Маутхаузен (Австрия)
  23. Миттельбау-Дора (Германия)
  24. Нацвейлер-Штрутгоф (Франция)
  25. Нейенгамме (Германия)
  26. Нидерхаген-Вевельсбург (Германия)
  27. Саласпилс (Саласпилс, Латвия)
  28. Плашов (польск. Płaszów, Краков, Польша)
  29. Равенсбрюк (Германия)
  30. Рига-Кайзервальд (Латвия)
  31. Собибор (үлем лагеры) (Собибур, Польша)
  32. Сырецк концентрацион лагерь (Киев)
  33. Терезиенштадт (нем. Theresienstadt)
  34. Треблинка (Треблинка, Польша)
  35. Файфара/Вайвара (Эстония)
  36. Флоссенбург (Германия)
  37. Фонтевро — пленға эләккән француз партизандары өсөн лагерь (Франция)
  38. Хаммельбург
  39. Штуттхоф (Гданьск ҡалаһы янында Штутово, Польша[15])

1942 йылда «йәһүд мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн Польшала махсуслаштырылған үлем лагерҙары ойошторола.

11 апрель БМО тарафынан Халыҡ-ара фашист концлагерҙары тотҡондарын азат итеү көнө тип иғлан ителә.

СССР

Protokol Troyky.jpg
Төп мәҡәләләр: Сталин репрессиялары, Оло террор, ГУЛАГ

Сталин осорондағы рәсми документацияла тотҡондар лагерҙар концлагерҙар тип атала, әммә совет асыҡ матбуғатында был һүҙбәйләнеште ҡулланыу ҡәтғи тыйыла. «Концлагерь» һүҙен ҡулланған өсөн (ГУЛАГ лагерҙарына ҡарата), 58-се статья буйынса ғәйепләнеп, төрмәгә ултырыу ҡурҡынысы янай, сөнки был «совет ысынбарлығына ҡаршы яуыз яла яғыу» тип ҡарала. Үҙ халҡына ла, сит ил кешеләренә лә дә совет пропагандаһы СССР-ҙа тик «холоҡ төҙәтеү хеҙмәт» лагерҙары ғына булыуын, унда тотҡондарҙы хеҙмәт аша «яңынан тәрбиәләү»ҙәрен, ә совет концлагерҙарының ысынында булмауын, ул — буржуаз пропаганда, тип даими ҡабатлай[16].

«Террор менән һуғыш» ваҡытында АҠШ тарафынан булдырылған судтан тыш тотоу урындары

«Терроризмға ҡаршы һуғыш» контексында 2002 йылда Афғанстанда һәм башҡа илдәрҙә Хәрби операция барышында Әл-Ҡаидә менән бәйләнештә ғәйепләнеп ҡулға алынған сит ил граждандарын судтан тыш тотоу өсөн АҠШ властары Кубала Гуантанамо хәрби базаһы территорияһында концентрацион лагерь ойоштора[17][18][19][20][21]. 2006 йылға тиклем донъяның төрлө илдәрендә, шул иҫәптән ЕС илдәрендә лә, шул уҡ маҡсатта ЦРУ-ның күп һанлы йәшерен төрмәләре була.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Примечание на с. 210. // Hitler’s Second Book: The Unpublished Sequel to Mein Kampf. Enigma Books, 2013. (инг.)
  2. ↑ 1 2 Гуминенко М. В. Camp Douglas. Концентрационный лагерь Союза "Дуглас": северный Андерсонвиль! 1862-1865 гг. — 2010 — http://dugward.ru/history/Hist39.html - сайт «Литература и жизнь».
  3. ↑ 1 2 3 Дроговоз И. Г. Англо-бурская война 1899—1902 гг. — Мн.: Харвест, 2004. — 400 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 985-13-1817-5.
  4. ↑ «The Nazi aberration has unfortunately not been the only case of genocide in the twentieth century. Among other examples which can be cited as qualifying are the German massacre of Hereros in 1904… General von Trotha issued an extermination order; water-holes were poisoned and the African peace emissaries were shot. In all, three quarters of the Herero Africans were killed by the Germans then colonizing present-day Namibia, and the Hereros were reduced from 80,000 to some 15,000 starving refugees». См. текст доклада. Whitaker Report. United Nations Economic and Social Council Commission on Human Rights. Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities. Thirty-eighth session, Item 4 of the provisional agenda, E/CN.4/Sub.2/1985/6. 2 July 1985
  5. ↑ 1 2 3 Энциклопедия Геноцид.ру
  6. ↑ America and the Armenian Genocide of 1915, by J. M. Winter, Cambridge University Press, 2003, p. 162
  7. ↑ British National Archives, «The Mesopotamia campaign», at [1];
  8. ↑ Ленин В. И. Полн. собр. соч. Т. 50. С. 143—144.
  9. ↑ Декрет ВЦИК Советов № 124 от 17.05.1919 «О лагерях принудительных работ»
  10. ↑ Постановление ВЦИК Советов № 235 от 17.05.1919 «О лагерях принудительных работ»
  11. ↑ 1 2 3 Михаил Качан. Украденное детство. Потомку о моей жизни.
  12. ↑ Расписание пригородных поездов. По линиям Октябрьских жел.дор. с 1 июня 1935 г. Издательство Леноблисполкома и Совета. Ленинград 1935
  13. ↑ Информация о материалах, хранящихся в службе розыска Международного Красного Креста
  14. ↑ В третьем рейхе было намного больше лагерей, чем считалось до сих пор — DW.de, 11.02.2013
  15. ↑ Мемориальная таблица в память о 1002 погибших белорусах открыта в бывшем концлагере Штуттхоф(недоступная ссылка)
  16. ↑ Яковлев Б., Бурцов А. Концентрационные лагери СССР. — Мюнхен: Институт по изучению истории и культуры СССР, 1955. — С. 50.
  17. ↑ Алексей Чичкин. Тайны Гуантанамо. Столетие (22 апрель 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 февраль 2021.
  18. ↑ Трамп отказался закрывать тюрьму Гуантанамо на Кубе. INTERFAX.RU (31 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 февраль 2021.
  19. ↑ Голливудский ГУЛАГ — история политического заключенного XXI века. Коммерсантъ (12 февраль 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 февраль 2021.
  20. ↑ Nick Miroff. Why the U.S. base at Cuba’s Guantanamo Bay is probably doomed (ингл.). WP (15 май 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 февраль 2021.
  21. ↑ Will de Freitas. 5 things to know about Guantanamo Bay on its 115th birthday (ингл.). Conversation (12 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 февраль 2021.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар