Освенцим

1939 йылда Польшаның был районы немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынғас, Освецим ҡалаһы Аушвиц тип үҙгәртелә. Освенцимда беренсе концлагерь булып Аушвиц I тора^[11], һуңыраҡ ул бөтә комплекстың административ үҙәге булып хеҙмәт итә. 1940 йылдың 20 майында элекке поляк һәм уға тиклем Австрия казармаларының кирбестән төҙөлгән бер ҡатлы һәм ике ҡатлы биналары нигеҙендә төҙөлә. Башта Аушвиц I концлагерын төҙөүгә Освенцим ҡалаһының йәһүд общинаһы ағзалары көслөк менән йәлеп ителә.

Төҙөлөш барышында барлыҡ бер ҡатлы биналарға икенсе ҡат өҫтәлә. Бер нисә яңы ике ҡатлы бина төҙөлә. Лагерҙа 24 ике ҡатлы бина (блок) иҫәпләнә. 11-се блокта (үлем блогы) лагерь төрмәһе урынлаша, шунда уҡ айына ике-өс тапҡыр «Ғәҙәттән тыш суд» ултырыштары үтә, уның ҡарары буйынса гестапо ҡулға алған Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусыларға һәм ҡулға алынған лагерь тотҡондарына ҡарата үлем язаһы башҡарыла.

Освенцимда концентрацион лагерь һәм үлем лагеры булдырырға ҡарар ителгәс, уға яҡын территориянан поляк халҡы ҡыуыла.

1942 йылдың яҙында лагерь ике яҡтан да тимер-бетон ҡойма менән уратып алына. 728 поляк сәйәси тотҡондарҙан торған тәүге төркөм лагерға 1940 йылдың 14 июнендә килә, ике йыл эсендә тотҡондар һаны 13 меңдән 16 меңгә тиклем үҙгәрә, 1942 йылға 20 меңнә етә. Аҙнаһына 6 көн, йәкшәмбенән тыш, тотҡондар эшләргә тейеш була. Ауыр эш һәм аҙыҡ-түлек етмәү арҡаһында үлеүселәр арта.

Аушвиц 2 Биркенау йәки Бжезинка тип тә йөрөтөлә. Биркенау (Бжезинка) ауылы биләмәһендә урынлаша. Унда, бер ҡатлы ағас барактарҙа йөҙҙәрсә мең йәһүд, поляк, урыҫ, сиған һәм башҡа милләт тотҡондары тотола. Был лагерҙа үлгәндәҙең һаны миллиондан аша. Лагерҙың был өлөшө 1941 йылдың октябрендә төҙөлә башлай.

Яңы тотҡондар көн һайын бөтә оккупацияланған Европанан килә. Тиҙ арала һайлап алғандан һуң (тәү сиратта һаулыҡ торошо, йәше, кәүҙәһе, унан ғаилә составы, белем, һөнәр иҫәпкә алына) килгәндәрҙең барыһы ла дүрт төркөмгә бүленә:

Тәүге төркөм (бөтә килтерелгәндәрҙең дүрттән өс өлөшө) бер нисә сәғәткә газ камераларына оҙатыла. Был төркөмгә эшкә яраҡһыҙ тип иҫәпләнгәндәрҙең барыһы ла инә: тәү сиратта ауырыуҙар, бик ололар, инвалидтар, балалар, оло йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр; шулай уҡ һаулыҡтары насар, йәки уртаса буйлы йәки тәпәш кәүҙәлеләр ҙә яраҡһыҙ тип иҫәпләнгән.

Аушвиц 2-лә 4 газ камераһы һәм 4 крематорий була. Тәүге ике крематорийҙың 30 мейесендә, мейестәрҙе таҙартыу өсөн тәүлегенә өс сәғәтлек тәнәфесте иҫәпкә алып, 24 сәғәт эсендә яндырылған мәйеттәрҙең уртаса һаны 5000, ә I һәм II крематорийҙарҙың 16 мейесендә 3000 тәшкил итә^[12].

Тотҡондарҙың икенсе төркөмө төрлө компанияларҙың сәнәғәт предприятиеларына ҡоллоҡҡа ебәрелә. 1940—1945 йылдарҙа яҡынса 405 мең тотҡон Освенцим комплексындағы заводтарға тәғәйенләнә. Шуларҙың 340 меңдән ашыуы ауырыуҙан һәм туҡмалыуҙан вафат була йәки язаға тарттырыла.

Өсөнсө төркөм, башлыса игеҙәктәр һәм карликтар, төрлө медицина тәжрибәләре өсөн ебәрелә, атап әйткәндә, «Үлем фәрештәһе» тип йөрөтөлгән доктор Йозефу Менгелеға.

Дүртенсе төркөм, башлыса ҡатын-ҡыҙҙар — немецтарҙың хеҙмәтселәре һәм шәхси ҡолдары. Улар шулай уҡ лагерға килгән тотҡондарҙың шәхси мөлкәтен сорттарға айырған. Уларҙы «Канада» төркөмө тип йөрөткәндәр. «Канада» атамаһы поляк тотҡондарынан мыҫҡыл итеү өсөн һайланған — Польшала ҡиммәтле бүләкте күргәндә йыш ҡына «Канада» һүҙен ҡулланғандар. Элек поляк иммигранттары йыш ҡына Канаданан бүләктәр ебәргән.

Аушвицты өлөшләтә тотҡондар хеҙмәтләндергән, уларҙы, ваҡыт-ваҡыт үлтереп, яңылары менән алмаштырып торғандар.

"Зондеркоманда"лағы тотҡондарҙың эше газ камераларынан мәйеттәрҙе алып крематорийға күсереү була^[13]. Биркенау әсирҙәренең көлөн лагерь биләмәһендәге быуаларға ташлағандар йәки ашлама итеп ҡулланғандар.

1943 йылға лагерҙа ҡаршылыҡ төркөмө барлыҡҡа килә, ул ҡайһы бер тотҡондарға ҡасырға ярҙам итә, ә 1944 йылдың октябрендә Зондеркомманда тотҡондары төркөмө IV крематорийҙы емерә^[14].

Совет ғәскәрҙәре яҡынлашҡас, Аушвиц идаралығы әсирҙәрҙе Германияла урынлашҡан лагерҙарға оҙата башлай. 1945 йылдың ғинуар аҙағына тиклем был ваҡытҡа иҫән ҡалған 58 меңдән ашыу тотҡон сығарыла.

1945 йылдың 27 ғинуарында совет һалдаттары Освенцимды азат итә, унда алып китергә өлгөрмәгән 7,5 меңгә яҡын тотҡон була.

Зондеркомманданыңн бер нисә йәһүд тотҡоно, шул иҫәптән ҡаршылыҡ төркөмө етәксеһе Залман Градовский, хат яҙа, уларҙы көл соҡорҙарына йәшерәләр. Уларҙың 9-ы һуңыраҡ табыла һәм баҫылып сыға^{[13][15][16][17]}.

1947 йылда Польша лагерь ҡорбандары иҫтәлегенә Освенцим майҙанында музей ойоштора.

Аушвиц 3 — яҡынса 40 бәләкәй лагерҙан торған төркөм. Дөйөм комплекс тирәһендәге фабрикалар һәм шахталар эргәһендә булдырылған. 1942 йылдың майында эшләй башлай һәм IG Farben компанияһына беркетелә. Бындай лагерҙарға табиптар даими килеп, хәлһеҙҙәр һәм ауырыуҙарҙы Биркенауҙың газ камераларына һайлап алалар.

Освенцим тарихы дауамында кәмендә 802 тапҡыр ҡасыу ойошторола, шуларҙың 144-е уңышлы була, 327 ҡасыусы тотола, ә 331 ҡасыусының яҙмышы билдәһеҙ^[18]. Әгәр кемдер ҡасһа, уның бөтә туғандарын ҡулға алып, лагерға оҙаталар, ә уның блогындағы бөтә тотҡондарҙы язалайҙар. Был ҡасыуға ҡаршы бик һөҙөмтәле ысулы була.

1996 йылда Германия хөкүмәте 27 ғинуарҙы — Освенцимды азат итеү көнө — Холокост ҡорбандарын рәсми иҫкә алыу көнө тип иғлан итә. БМО-ның 2005 йылдың 1 ноябрендәге 60/7 резолюцияһы менән 27 ғинуар Бөтә донъя Холокосты иҫкә алыу көнө тип иғлан ителә.

• Эстелла Агстериббе — нидерланд гимнасткаһы, 1928 йылғы олимпия чемпионкаһы.
• Отто Валльбург — немец киноактёры.
• Бедржих Вацлавек — чехословак әҙәби тәнҡитсеһе һәм и марксисы.
• Арпад Вейс — венгер футболисы и тренеры.
• Жак Вентура — йәһүд сығышлы грек коммунисы.
• Иосиф (Юзеф) Ковальский — поляк католик руханиһы.
• Максимилиан Кольбе — поляк католик руханиһы.
• Григорий Перадзе — архимандрит
• Ирен Немировски — француз яҙыусыһы.
• Сандро Фазини — рус һәм француз рәссамы, фотографы.
• Арон Симанович — Григория Распутиндың шәхси сәркәтибе, мемуарсы.
• Илья Фондаминский — Рәсәй сәйәси һәм ижтимағи эшмәкәре,
• Юлиус Хирш — немец футболисы.

• Тадеуш Боровский — поляк яҙыусыһы.
• Альфред Ветцлер һәм Рудольф Врба — Освенцима (1944) ҡасыусылар, Холокост тураһында иң беренселәрҙән булып яҙып сығалар.
• Эли Визель — йәһүд, француз һәм америка яҙыусыһы, журналисы, ижтимағи эшмәкәре. 1986 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
• Биро Даян — йәһүд хәрби етәксеһе.
• Кристина Живульская — яҙыусы-юморист.
• Имре Кертес — венгер яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса 2002 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
• Симон Лакс — поляк-француз композиторы, лагерь оркестры дирижёры.
• Зеня Ларссон — швед яҙыусыһы һәм скульпторы.
• Примо Леви — итальян яҙыусыһы.
• Миклош Нисли — венгер табибы.
• Роман Роздольский — украин ғалимы, марксист, тарихсы, ижтимағи зшмәкәр.
• Виктор Франкл — Австрия психиатры һәм психологы.
• Юзеф Циранкевич — поляк ижтимағи эшмәкәре.
• Людвиг Эйнике — немец антифашисы.

• Ганс Аумайер — 1942—1943 йылдарҙа лагерь начальнигы.
• Карл Бишоф — 1941—1944 йылдарҙа — лагерь төҙөлөшө начальнигы.
• Эдуард Виртс — 1942 йылдан — СС гарнизоны табибы
• Фридрих Хартьенштайн — СС гарнизоны командиры.
• Макс Гебгардт — 1942 йылдың майына тиклем — СС командиры.
• Ирма Грезе — 1943—1945 йылдарҙа^[24] — өлкән надзиратель.
• Карл Клауберг — гинеколог.
• Йозеф Крамер — лагерь коменданты.