Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Будённовск


Буденновск — ҡала[4]. Рәсәйҙең Ставрополь крайы ҡалаһы, Буденновский районының административ үҙәге.

Буденновский муниципаль районы составында Буденновск ҡала биләмәһе ҡалаһ муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.

Исеме

Ҡала совет хәрби начальнигы Буденный Семен Михайлович хөрмәтенә уның исеме менән атала.

Элекке исемдәре
  • 1799 йылда Павел I Указы менән ауыл ҡала статусы ала «наименованием оного Святой Крест» (шул саҡтағы башҡа әрмән телендәге исеме Карабаглы тип күрһәтелә[5]).
  • 1921 йылдың 28 декабрендә СССР НКВД коллегияһы ҡарарына ярашлы Святой Крест исеме Прикумск ҡалаһы тип үҙгәртелә.
  • 1935 йылдың 29 апрелендә СССР Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск тип үҙгәртелә.
  • 1957 йылдың 14 ноябрендә тере юлбашсы исемен йөрөтөүҙе тыйыу тураһындағы ҡарар сығыу менән бәйле, к Буденновск ҡалаһы Прикумсктип үҙгәртелә
  • 1973 йылдың 30 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән Прикумск ҡалаһы Буденновск ҡалаһы тип үҙгәртелә[6].

Географияһы

Кума йылғаһы буйында, Ставрополдән 220 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. Минераль Һыу һәм Ставрополь станциялары араһында тимер юлының ике тармағы бар. Яҡын Халыҡ-ара аэропорты Минераль Һыу ҡалаһында (автотрассанан 125 км өҫтәрәк) һәм Ставрополдә Шпаковский аэропорты (автотрассанан 200 км өҫтәрәк) тора.

Буденновск ҡалаһы Төньяҡ Кавказдың үҙенсәлекле даланан ярымсүллеккә күсеш зонаһында урынлашҡан, ул Европа һәм Азия араһындағыь буфер булып тора. Рельефы тигеҙ, убалы. Ҡаф тауы унан күренмәй.

Климат

Ҡоро климат, уртаса-континенталь. Сентябргә тиклем оҙайлы йәй, ҡыш — декабрҙең икенсе декадаһының аҙағынан алып февраль—март башына тиклем була.

  • Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 10,8 °C.
  • Уртаса һауа дымлылығы — 73 процент.
  • Уртаса ел тиҙлеге — 2,8 м/с.[7]
Климат Буденновск (1981—2010 йылдарҙа нормалары)
Күрһәткестәре Дек. Ғин. Март Апра. Май Июнь Июль Авг. Сена. Окт. Нояб. Февр. Йыл
Абсолют максимум, °C 17,0 19,7 26,1 34,2 36,7 40,1 43,8 41,6 39,4 32,9 23,9 16,2 43,8
Уртаса температура, °C -2,4 -2,4 3,3 10,8 16,7 21,9 25,1 24,3 18,4 11,2 4,0 -1,1 10,8
Абсолют минимум, °C -34 -36,5 -29,5 -10,1 -4,1 4,0 6,3 2,9 -3,6 -11,1 -33,4 -29,7 -36,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 24 22 28 40 52 60 38 42 31 37 32 30 436
Сығанағы:[8][9]

Тарих

undefined
undefined

1795 йылда һарытау губернаһының Иҫке Мажара ауылынан бында бер нисә әрмән ғәиләһе күсеп килгән, улар ауылды Карабаглы тип атаған[10].

1799 йылдың 28 октябрендә Рәсәй императоры Павел I әрмәндәргә Иҫке Мажара ауыл урынында Святой Крест ҡалаһын төҙөргә рөхсәт иткән[11]. Әрмәндәр «Изге Тәре» исемен үҙҙәренең телдәрендә XIX быуат аҙағына тиклем Карабаглы тип йөрөткән.

1920 йылда ҡала совет хәрби етәксеһе Буденный Семен Михайлович исеме менән атала (шул арала Прикумск тип тә атала. 1973 йылда Буденновск тип яңынан үҙгәртелә[10].

Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһы совет осоронда эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнә, бында химия сәнәғәте үҙенсәлекле үҫеш ала.

1995 йылдың июнендә ҡалаға Шамил Басаев бандаһы һөжүм итә, ул бөтә ил буйынса киң ижтимағи резонанс тыуҙыра.

Ставрополь крайының башҡа Пятигорск, Кисловодский, Железноводский һәм Георгиевский ҡалалары менән бергә Буденновск ҡалаһы Рәсәй федерацияһының тарихи ҡалалары исемлегенә индерелгән[12].

Халыҡ

Халҡы иҫәбе
18331873[13]18771881[14]1897[15]1909[16]1910
200↗3783↘3100↗3265↗6583↗14 852↗15 100
1913[17]1923[18]1926[19]1931[20]1939[21]1959[22]1967
↗17 300↘13 624↗15 775↗17 900↗23 150↗27 895↗33 000
1970[23]1979[24]1986[17]1987[25]1989[26]1990[27]1991[27]
↗35 768↗45 568↗52 000→52 000↗55 350↗56 475↗57 621
1992[27]1993[27]1994[27]1995[27]1996[27]1997[27]1998[27]
↗58 867↗59 812↗60 458↗61 704↗63 244↗63 889↗64 277
1999[27]2000[27]2001[27]2002[28]2003[27]2004[27]2005[27]
↗64 720↗64 969↗65 313↗65 687↘65 578↗65 712↘65 555
2006[27]2007[27]2008[27]2009[29]2010[30]2011[31]2012[32]
↘65 384↗65 489↘65 224↘65 190↘64 624↗64 728↘64 676
2013[33]2014[34]2015[35]2016[36]2017[37]2018[38]2019[39]
↘64 176↘63 644↘63 338↘62 964↘62 715↘62 495↘62 073
2020[40]2021[41]
↘61 329↘58 103
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
1833
1909
1931
1979
1991
1996
2001
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 278 урында[42] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[43]).

Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте:

Милләте Һаны Процент
Рус 993 54 85,10
Әрмәндәр 4615 7,14
Даргиндар 771 1,19
Украиндар 702 1,09
Башҡа[44] 3543 5,48
Йәмғеһе 624 64 100,00

Туғанлашҡан ҡалалар

Шулай уҡ ҡарағыҙ

  • Теракт в Буденновске

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 ОКТМО. 185/2016. Северо-Кавказский ФО
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Закон Ставропольского края от 4 октября 2004 года № 88-КЗ
  4. ↑ Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий объектов на 18/11/2011. Ставропольский край : [арх. 12.05.2017].
  5. ↑ Города // Списки населённых мест Российской империи, составленные и издаваемые Центральным статистическим комитетом Министерства внутренних дел. — Ставрополь : в типографии Ставропольского губернского правления, 1874. — Вып. 61 : Ставропольская губерния. Список населённых мест по сведениям 1873 года / сост. И. Бентковский ; изд. Ставропольским губ. стат. ком. — С. 3.
  6. ↑ История. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 ноябрь 2012. Архивировано 7 сентябрь 2012 года. 2012 йылдың 7 сентябрь көнөндә архивланған.
  7. ↑ Справочник «Климат России»(недоступная ссылка)[[Категория:РУВИКИ:Эшләмәгән һылтанмалары булған мәҡәләләр]] Тикшерелгән 21 сентябрь 2017.. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 апрель 2017. Архивировано 6 апрель 2017 года.
  8. ↑ ФГБУ «ВНИИГМИ-МЦД» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. күсермәһен Архивы июль, 31 2017 н Machine Wayback 1981—1983 йылдарҙа өсөн мәғлүмәт Юҡ
  9. ↑ Һауа температураһының абсолют минимумы-күҙәтеү өсөн иң бөтә ваҡытын һәм белешмәһе «Рәсәйҙә Климат» (недоступная ссылка) сентябрь 2017 21 тикшерелде. архив күсермәләре 6 апрель 2017 н Wayback Machine
  10. ↑ 1 2 К 210-летию Будённовска выйдет в свет второе издание монографии «Святой Крест». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 май 2014. Архивировано 13 май 2014 года.
  11. ↑ Первый лист Жалованной грамоты Павла Первого армянам на основание города Святого Креста.jpg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 май 2014. Архивировано 10 май 2014 года. 2014 йылдың 19 июль көнөндә архивланған.
  12. ↑ Памятники культуры 2009 йылдың 28 октябрь көнөндә архивланған.
  13. ↑ Ҡалып:Население/1873A
  14. ↑ Ҡалып:Население/1881B
  15. ↑ Ҡалып:Население/1897A
  16. ↑ Прозрителев Г.Н. (ред.) Сборник сведений о Северном Кавказе. Том 05. Списки населенных мест Ставропольской губернии (по данным 1909 года). Ставрополь: Типография Губернского правления, 1911. — 117 с.
  17. ↑ 1 2 Будённовск. mojgorod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 октябрь 2013. Архивировано 24 сентябрь 2013 года.
  18. ↑ Ҡалып:Население/1925G
  19. ↑ Ҡалып:Население/1926AH
  20. ↑ Ҡалып:Население/1931A
  21. ↑ Ҡалып:Книга:Перепись населения СССР 1939
  22. ↑ Численность населения СССР по переписи на 15 января 1959 года по республикам, краям, областям, национальным округам, районам, городам, поселкам городского типа, районным центрам и крупным сельским населенным местам (по административно-территориальному делению на 1 января 1960 г.). Москва: Центральное статистическое управление при Совете Министров СССР (1960). Архивировано 16 ноябрь 2011 года.
  23. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Архивировано 3 ноябрь 2011 года.
  24. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 29 сентябрь 2013 года.
  25. ↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет : юбилейный статистический ежегодник : [арх. 28 июнь 2016] / Государственный комитет СССР по статистике. — Москва : Финансы и статистика, 1987. — 766 с.
  26. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Архивировано 26 сентябрь 2011 года.
  27. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Численность постоянного населения
  28. ↑ Численность населения по каждому городскому и сельскому населённому пункту Ставропольского края на дату ВПН-1989 и ВПН-2002. stavrop.gks.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 ғинуар 2015. Архивировано 15 октябрь 2013 года.
  29. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. gks.ru. Федеральная служба государственной статистики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 ғинуар 2014. Архивировано 18 май 2015 года.
  30. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Общая численность населения (в т.ч. мужчин, женщин) по муниципалитетам и населённым пунктам Ставропольского края. stavstat.gks.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2015. Архивировано 5 март 2016 года.
  31. ↑ Оценка численности постоянного населения муниципальных образований Ставропольского края на 1 января 2011 г. (с учётом предварительных итогов Всероссийская перепись населения 2010 года)
  32. ↑ Ҡалып:Население/2012B
  33. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 ноябрь 2013. Архивировано 12 октябрь 2013 года.
  34. ↑ Оценка численности постоянного населения муниципалитетов Ставропольского края на 1 января 2014 года. stavstat.gks.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 апрель 2014. Архивировано 26 март 2014 года.
  35. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. gks.ru. Федеральная служба государственной статистики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 август 2015. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.
  36. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. gks.ru. Федеральная служба государственной статистики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2018. Архивировано 10 октябрь 2017 года.
  37. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года. gks.ru. Федеральная служба государственной статистики (31 июль 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2017. Архивировано 31 июль 2017 года.
  38. ↑ Численность населения по муниципальным образованиям Ставропольского края на 1 января 2018 года. stavstat.gks.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2015.
  39. ↑ Численность населения по муниципальным образованиям Ставропольского края на 01.01.2019 и в среднем за 2018 год // stavstat.gks.ru. — Дата обращения: 19.04.2019.
  40. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 октябрь 2020. Архивировано 17 октябрь 2020 года.
  41. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  42. ↑ с учётом городов Крыма
  43. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  44. ↑ абазиндар (9), абхаздар (6), аварҙар (202), агулдарҙың (9), адыгеец (12), әзербайджандар (255), алтаец (5), ассирий (8), балҡарҙар (17), башҡорттар (49), белорустар (167), болғар (13), бүрәт (5), гректар (62), грузиндар (140), йәһүдтәр (15), ингуштар (9), кабардинец (60), казактар (12), ҡаҙаҡтар (43), ҡалмыҡтар (11), (33), ҡырғыҙҙар (8), корей (90), кумык (91), лакец (39), лезгиндар (131), мариҙар (20), молдавандарҙа (44), мордвалар (46), немец (108), ҡарағалпаҡ (116), осетиндар (196), поляктар (15), рутулдар (13), табасаран (273), татарҙар (281), төрөктәр (20), төркмән (24), удино (12), удмурттар (22), үзбәк (28), сиған (309), черкестар (5), чечендар (108), сыуаштар (51), милли сығышы тураһында яуап биргән башҡа (119), милли сығышы күрһәтә алмайһың (244)
  45. ↑ Город- легенда, город-герой (1 июль 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 25 июль 2007 года. 2007 йылдың 25 июль көнөндә архивланған.
  46. ↑ Ames, Iowa. Community Description (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 24 сентябрь 2015 года. 2011 йылдың 6 июнь көнөндә архивланған.
  47. ↑ В Ставропольском крае готовят памятник для американского города-побратима Пятигорска. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 сентябрь 2009. Архивировано 27 август 2009 года.
  48. ↑ Поклон святому князю. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 10 сентябрь 2012 года. 2012 йылдың 10 сентябрь көнөндә архивланған.
  49. ↑ Народы – братья, города - побратимы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 4 ғинуар 2015 года.
  50. ↑ "Жизнь": Русские братьев в беде не бросили (6 ғинуар 2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 декабрь 2018. Архивировано 31 июль 2012 года. 2012 йылдың 31 июль көнөндә архивланған.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар