Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Воскресенка тауы (Көньяҡ Урал)

Воскресенка тауы (рус. Воскресенская гора (Южный Урал); шулай уҡ Воскресенка; картала Аҡ тау исеме осрай; урындағы атамалар — «Шихан», «Пугачёв станы») — Көньяҡ Уралда, Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы тау һәм археологик комплекс, Красноусол ауылынан 24 км төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм Табын ауылы эргәһендә ята.

Көньяҡ Уралдың тау-урман зонаһы ситендә урынлашҡан. Мөһим күҙәтеү нөктәһе булып тора: түбәһенән Ағиҙел йылғаһы үҙәненә, Табын ауылына, шулай уҡ көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай яҡынса 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан Йөрәктау һәм Ҡуштау шихандарына күренеш асыла.

Тауҙың көньяҡ-көнсығышында Ҡырыбужан һырты һуҙылып китә. Воскресенка тауы алдында Ольшан түмәләсе урынлаша.

Географияһы һәм тәбиғәт үҙенсәлектәре

Тау диңгеҙ кимәленән 704,3 м бейеклектә ята. Итәгенән сағыштырмаса бейеклеге яҡынса 50 м. Геоморфологик яҡтан объект карбонатлы тоҡомдарҙан торған риф массивы (Воскресенка рифы) булып тора.

Элек тауҙың итәгендә тәрән йырын була, уның буйлап Воскресенка йылғаһы аға. XX быуатта юл төҙөгәндә йырын өлөшләтә күмелә һәм тигеҙләнә.

Археологик ҡомартҡылар

Воскресенка ҡаласығы

Тау түбәһендә федераль әһәмиәттәге археологик ҡомартҡы — Воскресенка ҡаласығы урынлашҡан. Был иран телле күсмә сарматтар менән сиктәш булған Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенең ултыраҡ халҡының иң билдәле көньяҡ ҡомартҡыһы (беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттар).

Тауҙың тирә-яғын үҙләштереү беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында уҡ Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә йәшәгән бронза дәүере ҡәбиләләре тарафынан башлана. Беҙҙең эраға тиклем V быуатта түбәһендә ҡеүәтле нығытмалар системаһы булған ҡәлғә төҙөлә. Ҡаласыҡтың дуға рәүешендәге ағас оборона диуарҙары ҡалдыҡтарынан торған өс ур һыҙаты бар. Ҡеүәтле нығытмалар рәте һөҙәк төньяҡ битләү буйлап һуҙыла. Мәҙәни ҡатламдың ҡалынлығы 2 м-ға етә.

Һәйкәлде 1928 йылда М. И. Касьянов (Башҡорт тыуған яҡты өйрәнеү музейы) асыҡлай. Тикшеренеүҙәр 1956 йылда Һ. В. Йосопов һәм 1964 йылда А. Х. Пшеничнюк (СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы) тарафынан үткәрелә.

Ҡаласыҡты беренсе тапҡыр «Нуғай ҡәлғәһе» исеме аҫтында земство начальнигы С. Р. Минцлов телгә ала, ул был урындарҙа 1910—1911 йылдарҙа була:

« Воскресенка тауының түбәһен борон нуғай ҡәлғәһе биләгән… уның бөтә өҫкө өлөшө өс ҡатлы урҙар һәм соҡорҙар менән уратып алынған, улар, һис шикһеҙ, ул ваҡытта шулай уҡ ҡоймаланған да. »

Ҡаласыҡ сағыштырмаса оҙаҡ йәшәмәй (2-3 быуат), әммә уның тирәләй яҡынса 3×3 км майҙанлы нығытылмаған ултыраҡтар төркөмө барлыҡҡа килә, улар беҙҙең эраның I мең йыллығы уртаһына тиклем була. Айырым табылдыҡтар беҙҙең эраның I мең йыллығының икенсе яртыһында был тирәлә малсылыҡ менән шөғөлләнгән Кушнаренко мәҙәниәте вәкилдәре йәшәгәнлеген раҫлай[2].

Воскресенка ҡаласығы федераль әһәмиәттәге археологик мираҫ объекты булып тора. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 12 майындағы 6-2/251в һанлы указы менән дәүләт һаҡлауы аҫтына алына[3].

Табын ҡарауыл редуты

XVII—XVIII быуаттарҙа тау итәгендә, Усолка (Көгөш) йылғаһындағы тоҙ промыслаларынан Ағиҙел пристаненә барған юл буйында Табын ҡарауыл редуты (Табын ҡаласығы) — күҙәтеү вышкалы ҙур булмаған дүрт мөйөшлө ағас ҡәлғә урынлаша.

Ҡоролма Рус дәүләте көнсығышҡа киңәйгән осорҙа (яҡынса 1570 йылдарҙан) барлыҡҡа килә, ул саҡта тоҙ промыслаларын һаҡлау талап ителә. XIX быуат уртаһындағы мәғлүмәттәр буйынса, гарнизон һалдаттар һәм казактар ротаһынан тора.

Ҡәлғәне С. Р. Минцлов былай һүрәтләй:

« Ул ҙур булмай. Йырын ситендә... урҙарҙың оҙонлоғо 95 аршын (яҡынса 70 м), һәм хәҙерге Табынға ҡараған яғы ғына 84 аршын (яҡынса 60 м) тәшкил итә. Һуңғыһының уртаһында ҡапҡа уйымы яҡшы күҙаллана. Көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш мөйөштәрендә квадрат башня майҙансыҡтары күренә… »

Элек нығытма урынында йәҙрәләр, ҡурғаш пулялар һәм тимер уҡ башаҡтары табыла. 2014 йылда ҡәлғәнең бер өлөшө М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты археологтары тарафынан тикшерелә, был уның ысынлап булыуы тураһындағы тарихи мәғлүмәттәрҙе раҫлай[4].

Тарихи-мәҙәни әһәмиәте

Воскресенка тауы уникаль тәбиғәт-археологик комплекс булып тора, ул Көньяҡ Уралдың бронза һәм иртә тимер быуат дәүеренән алып XVII—XVIII быуаттарға тиклемге күп мең йыллыҡ үҙләштереү тарихын сағылдыра. Объект «Торатау» геопаркының тарихи-мәҙәни киңлегенә ҡарай[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Карта бите N-40-21 — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
  2. ↑ Археологическая экспедиция музея-заповедника «Древняя Уфа» провела работы в Гафурийском районе. myseldon.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 май 2026.
  3. ↑ Воскресенское городище. kartarf.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 май 2026.
  4. ↑ 1 2 Воскресенская гора. Историческое наследие. Материал подготовлен совместно с Институтом истории, языка и литературы Уфимского (Ордена знак почета) федерального исследовательского центра Российской Академии Наук (РАН). Геопарк Торатау. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 май 2026.

Категориялар