Гурвич Николай Александрович

Николай Александрович Гурвичтың тыуған ваҡыты аныҡ билдәле түгел; уның тыуған йылы тип 1828 йыл иҫәпләнә. 1834 йылда ғаиләһе Германияға күсенә, унда ул классик гимназияла уҡый. 1846 йылда гимназияны алтын миҙал менән тамамлай. Йәш сағынан уҡ үҙ аллы йәшәргә мәжбүр була: шәхси дәрестәр биреп, әсәһенә ярҙам итә.

1847 йылда Гурвич Санкт-Петербургҡа килә һәм Медицина-хирургия академияһына уҡырға инә. Академияны 1852 йылда тамамлап, табип исеме ала. Уҡыуын тамамлағандан һуң Санкт-Петербург ҡалаһының Калинкин дауаханаһында ординатор булып эшләй, холера менән ауырыусыларҙы дауалауҙа ҡатнаша. Ошо осорҙа ул Жуковскийҙар ғаиләһе менән таныша: Гурвич Санкт-Петербург губернаһы губернаторы Николай Васильевич Жуковскийҙың ҡустыһы Иван Васильевич Жуковскийҙы дауалай. Был танышыу уның артабанғы яҙмышында мөһим роль уйнай.

1853 йылда Николай Гурвич Өфөгә күсеп килә һәм Ырымбур удел контораһына табип итеп тәғәйенләнә. Ошо ваҡыттан алып уның эшмәкәрлеге крайҙы өйрәнеү һәм үҫтереү менән тығыҙ бәйләнә. Ул табиплыҡ эшен ғилми-тикшеренеү, нәшриәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән бергә алып бара.

1859 йылда губернатор Е. И. Барановский саҡырыуы буйынса Гурвич Ырымбур губерна статистика комитеты эшенә йәлеп ителә, унда санитар һәм медицина статистикаһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. 1860 йылда губерна статистика комитеттары реформаланғандан һуң, был учреждениелар үҙаллы фәнни-административ үҙәктәргә әүерелә. 1864 йылда Николай Александрович статистика комитетының секретары итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 1891 йылға тиклем эшләй^[1].

1865 йылда Өфө губернаһы ойошторолғандан һуң, Гурвич етәкселегендәге статистика комитеты төбәкте өйрәнеү буйынса киң эшмәкәрлек йәйелдерә. 1865, 1879 һәм 1886 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Был иҫәп алыуҙар Рәсәйҙәге тәүге фәнни ойошторолған иҫәп алыуҙарҙың береһе була. 1865 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Санкт-Петербургтан һуң илдәге икенсе ошондай сара иҫәпләнә.

Гурвич етәкселегендә комитет демография, ауыл хужалығы, иҡтисад, санитария, этнография һәм край тарихы буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. Ул статистик мәғлүмәттәр йыйыу һәм эшкәртеү эшен ойоштора, комитеттың «Памятные книжки», «Адрес-календари» һәм «Списки населённых мест губернии» кеүек баҫмаларын мөхәррирләй. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә статистика комитеты Өфө губернаһының мөһим фәнни үҙәктәренең береһенә әүерелә.

Гурвич комитет эшенә Р. Г. Игнатьев, В. С. һәм М. В. Лоссиевскийҙар, Г. С. Рыбаков, В. Л. Ольшевский, В. А. Новиков, П. И. Добротворский, А. А. Пекер, А. Б. Иваницкий кеүек билдәле тикшеренеүселәрҙе һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙе йәлеп итә. Ул Үҙәк статистика комитеты эшендә ҡатнаша, 1870 йылғы Беренсе статистика съезында һәм 1872 йылда Санкт-Петербургта үткән Халыҡ-ара статистика конгресында ҡатнашыусы була.

Николай Александрович Өфөлә губерна тыуған яҡты өйрәнеү музейын (1864), тәүге бушлай дауахананы (1870), бушлай уҡыу залы булған дәүләт китапханаһын (1882), шулай уҡ Өфө губернаһы табиптары йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе була.

1877 йылда Гурвич Император Рус география йәмғиәтенең ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана. 1880 йылда ғәмәлдәге статский советник чинын ала, ә 1889 йылда Санкт-Петербург фәндәр академияһының Баш физик обсерваторияһы корреспонденты була.

1891 йылда отставкаға сыҡҡандан һуң да йәмәғәт һәм статистика эшмәкәрлеген дауам итә. Өфө губернаһы халыҡ иҫәбен алыу комиссияһы ағзаһы була, 1897 йылда Рәсәй империяһының тәүге дөйөм халыҡ иҫәбен алыуын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. Был хеҙмәте өсөн «Беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу буйынса хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә^[2].

1914 йылда вафат була^[3][4].

1855 йылдың 28 ғинуарында Николай Александрович Гурвич Иван Васильевич Жуковскийҙың ҡыҙы Варвара Ивановна Жуковскаяға өйләнә. Ғаиләлә Александра исемле ҡыҙ һәм Иван исемле ул тыуа^[2].

Гурвичтың төп эшмәкәрлек йүнәлештәре статистика, демография, иҡтисади география, тарих һәм Башҡортостан крайы этнографияһы була. Уның хеҙмәттәре Өфө губернаһының халҡына, хужалығына һәм социаль үҫешенә арналған.

Гурвич төбәктең тәүге профессиональ статистиктарының береһе иҫәпләнә. Уның етәкселегендә демография, ауыл хужалығы һәм хаҡтар статистикаһы буйынса күҙәтеү методикалары эшләнә. Ул статистик мәғлүмәттәрҙе фәнни нигеҙҙә эшкәртеү һәм земство статистикаһын үҫтереү яҡлы була^[4].

Николай Гурвич Башҡортостанда профессиональ статистика һәм тыуған яҡты өйрәнеү фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып иҫәпләнә. Уның эшмәкәрлеге XIX быуаттың икенсе яртыһында Өфө губернаһын һәм Башҡортостан крайын фәнни өйрәнеү үҫешендә мөһим роль уйнай.

• 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены;
• «Беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу буйынса хеҙмәттәре өсөн» миҙалы^[3].

«Племенной состав населения Уфимской губернии и приблизительная численность его в 1878 году» (Өфө, 1880); «Статистические очерки Уфимской губернии» (1—3-сө сығарылыштар, Өфө, 1880—1884); «Уфимский юбилейный сборник в память празднования трёхсотлетнего юбилея города Уфы» (Өфө, 1887); «Сборник материалов для истории Уфимского дворянства» (Өфө, 1903).