Иҫәнбаев Йомабай Мөтиғулла улы

Й. М. Иҫәнбаев 1891 йылдың 21 сентябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Исмәғил ауылында тыуған^[1]. Башҡортостан Республикаһының Республика халыҡ ижады үҙәге уның тыуған урыны тип шул уҡ өйәҙҙең Түңгәүер улусындағы Үрге Смаҡ ауылын атай; хәҙер был биләмә Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районына ҡарай^[2]. 2024 йылда «Юмабай Исянбаев» китап-альбомын төҙөүсе Ҡәҙим Аралбаев архивсылар тапҡан метрика яҙмаһында музыканттың тыуған ваҡыты 1890 йылдың октябре тип күрһәтелеүен, ә Иҫәнбаевтың үҙенең автобиографияһында 1891 йылды яҙыуын хәбәр итә^[3].

Й. М. Иҫәнбаев ҡурайҙа уйнарға Һибәтулла Ҡотошовтан һәм Ғәбит Бараҡовтан өйрәнә. 17 йәшенә ул 100-ҙән ашыу башҡорт көйөн башҡара^[2].

1920 йылда Й. М. Иҫәнбаев партияға инә, ауыл советы рәйесе һәм улус башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана^[4]. 1921 йылдың декабрендә уны аҙыҡ-түлек һалымына ризаһыҙлыҡ белдереүҙә һәм советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа ғәйепләйҙәр. 1923 йылдың 28 ноябрендә амнистиянан һуң ул өйөнә ҡайта^[4].

1925 йылдан Й. М. Иҫәнбаев Башҡорт күсмә театрында ҡурайсы булып эшләй^[1]. 1929 йылда тыуған ауылына ҡайтҡас, «Һарыкүл» колхозын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм 1940 йылға тиклем уның рәйесе була. Һуңынан ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтендә ревизор булып эшләй^[4].

1940 йылда Й. М. Иҫәнбаев репрессиялана^[1]. Хәйбулла район мәҙәниәт йорто баҫтырып сығарған улының хәтирәләренә ярашлы, музыкантты Әхмәтзәки Вәлиди менән бәйләнештә ғәйепләйҙәр, шунан һуң ул Омск ҡалаһында төрмәлә тотола. 1942 йылдың июнендә Иҫәнбаев ғаиләһенә фронтҡа ебәрелеүе тураһында хәбәр итә^[4]. 1943 йылда Воронеж янында һәләк була^[1].

Й. М. Иҫәнбаев түңгәүер ҡурайсыларының башҡарыу традицияһына ҡарай. Музыканттың репертуарында 200-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры, инструменталь көй һәм марш була. Ул башҡарған әҫәрҙәр араһында «Абдрахман кантон», «Буранбай», «Сыңрау торна», «Ҡара юрға», «Сәлимәҡәй», «Урал» һәм «Аллаяр батыр» көйҙәре бар^[1].

1925 йылда Й. М. Иҫәнбаев Парижда үткән Халыҡ-ара заманса декоратив һәм сәнәғәт сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнаша^[1]. Сығыштар өсөн башҡорт милли костюмы Ҙур театр оҫтаханаларында тегелә. Сәфәр алдынан музыкант Мәскәүҙә ике тапҡыр сығыш яһап, «Урал», «Буранбай» һәм «Перовский» көйҙәрен башҡара^[4].

Хәйбулла район мәҙәниәт йорто мәғлүмәттәре буйынса, Париждағы сығыштарының береһендә Иҫәнбаев үҫемлек һабағынан ҡурай яһай һәм «Байыҡ» көйөн башҡара. Гастроль төркөмө Парижда 11 концерт бирә. Сорбоннаның фонография кабинеты мөдире музыканттың башҡарыуын фонографҡа яҙҙыра^[4].

1927 йылдың йәйендә Й. М. Иҫәнбаев Франкфурт-на-Майне ҡалаһында үткән Бөтә донъя музыка күргәҙмәһендә ҡатнаша. Париждағы гастролдәр ваҡытында башҡорт ҡурайсыһы Йомабай Иҫәнбаев концерт программаһы сиктәрендә тыуған яғынан алып килгән үҫемлектән туранан-тура сәхнәлә ҡурай эшләп күрһәтә, шунан һуң «Байыҡ» халыҡ көйөн башҡара. Сығыштарҙың береһендә тамашасы ҡатын музыкантҡа башҡарыуы өсөн рәхмәт йөҙөнән йөҙөк бүләк итә. Артабан ул Берлиндә биш концерт бирә һәм Европа буйлап гастролдәрен дауам итә^[4]. Музыкант Бельгияла, Германияла, Нидерландтарҙа һәм Швецияла сығыш яһай^[1]. Франкфурт-на-Майне ҡалаһында йырсы Ирма Петровна Яунзем Й. М. Иҫәнбаевтың ҡурайына ҡушылып, башҡорт телендә «Урал» һәм «Абдрахман» йырҙарын башҡара^[4].

Й. М. Иҫәнбаев Башҡорт драма театрының «Салауат батыр», «Ашҡаҙар», «Ҡарағол», «Ынйыҡай менән Юлдыбай» һәм «Шәүрәкәй» спектаклдәрендә музыкант булараҡ ҡатнаша^[4].

1920–1921 йылдарҙа Й. М. Иҫәнбаев ауыл советын етәкләй һәм улус башҡарма комитеты ағзаһы була^[4]. 1929 йылда Хәйбулла районында «Һарыкүл» колхозын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм 1940 йылға тиклем уға етәкселек итә^[1].

Иҫәнбаевтың ҡатыны Сафия исемле була. Ғаиләлә биш бала һәм тәрбиәгә алынған Юмәғәле исемле ул үҫә^[4]. Музыканттың ейәне Миңнулла Бикҡолов нефть тармағында эшләй, ҡурайҙа уйнай һәм художестволы үҙешмәкәрлектә ҡатнаша^[3].

• «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» маҡтаулы исеме — 1991 йыл, үлгәндән һуң^[1].

1978 йылда Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығы башҡорт халыҡ көйҙәрен ҡурайҙа, ҡумыҙҙа һәм өзләү техникаһында башҡарыу оҫталығы өсөн Йомабай Иҫәнбаев исемендәге приз булдыра. Шул уҡ йылдан Хәйбулла районында ошо призға конкурстар үткәрелә^[3].

1991 йылда Аҡъяр балалар сәнғәт мәктәбенә Й. М. Иҫәнбаевтың исеме бирелә. Аҡъяр ауылындағы урамдарҙың береһе лә уның исемен йөрөтә^[1]. 2000 йылда Хәйбулла районының Өфө ауылында музыканттың музейы асыла, ә 2011 йылда Аҡъярҙа уға арналған стела ҡуйыла^[1].

1991 йылда «Башҡортостан» киностудияһы «Юмабайҙың ҡурайы» документаль фильмын сығара. Сценарийын Ҡәҙим Аралбаев менән Зиннур Ҡадиров яҙа, режиссёры — Дамира Хәлитова, операторы — Михаил Новиков^[1].

2024 йылда Башҡортостандың «Китап» нәшриәте башҡорт һәм рус телдәрендә «Юмабай Исянбаев» китап-альбомын сығара. Уны Ҡәҙим Аралбаев, Хөрмәтулла Үтәшев һәм Азат Ярмуллин төҙөй. Баҫмаға архив документтары, мәҡәләләр, хәтирәләр, фотолар һәм музыкантҡа арналған шиғырҙар инә^[3].

2024 йылдың 17 авгусында Аҡъяр ауылында Түңгәүер ырыуы йыйыны ваҡытында Й. М. Иҫәнбаев һәйкәле асыла. Уны скульптор Хәниф Хәбибрахманов ижад итә. Шул уҡ көндә музыкантҡа арналған китап-альбомдың исем туйы үтә^[5].