Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мәргән менән Маянһылыу

Мәргән менән Маянһылыу (рус. Мэргэн и Маянхылу) — башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, шиғри сәсмә формаһындағы эпос. Идея-тематик йөкмәткеһе буйынса башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһындағы эпостар циклына ҡарай[1].

Тарихы

Эпосты 1917 йылда Ырымбур губернаһының шул уҡ исемдәге өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Урта Баба ауылында Ғәтиәтулла Бикҡужиндан башҡорт мәғрифәтсеһе, фольклорсы һәм драматург (рус.)баш. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944) Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғолов шиғри һәм прозаик формала яҙып ала.

Әҫәрҙең ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған. Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Ғилми архивында эпостың машинкала баҫылған тексы һаҡлана.

Идея-тематик йөкмәткеһе йәһәтенән әҫәр башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһында бәйән итә, «Иҙүкәй менән Мораҙым», «Ек-Мәргән» һәм башҡа эпостар серияһына ҡарай.

Әҫәр 1943 йылда нәшер ителгән[2].

1940 йылда эпос мотивтары буйынса Өфөлә хәҙерге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында «Мәргән» операһы ҡуйыла. Уның либретто авторы М. А. Буранғолов, композиторы — А. А. Эйхенвальд, дирижёры (рус.)баш. П. М. Славинский, режиссёры Б. Ғ. Имашев, балетмейстеры Н. Г. Зайцев.

1943 йылда Башҡортостан дәүләт нәшриәтендә Мөхәмәтша Буранғолов төҙөгән «Батырҙар тураһында эпос» тигән китап баҫылып сыға. 199 битлек был йыйынтыҡҡа башҡа героик эпостар менән бер рәттән «Мәргән менән Маянһылыу» эпосы ла индерелгән[3].

Сюжеты

«Мәргән менән Маянһылыу» эпосы Нуғай ханы гүзәл Маянһылыуҙы уға кейәүгә биреүҙән баш тартҡан башҡорттарға бының өсөн яһаҡты саманан тыш арттырыуы менән башланып китә.

Ҡарт ҡорбашы Нәҙершаның үтенесе буйынса башҡорттар яңы ҡорбашы итеп Мәргән ҡушаматлы йәш батыр егетте һайлай. Мәргән, ғәскәр туплап, Маянһылыуҙы әсирлектә тотҡан Нуғай ханына ҡаршы яуға сыға. Хәл иткес алышта батыр хандың башын сабып өҙә, ханлығын тулыһынса ҡыйратып, хан иҙеүе аҫтында ыҙаланған халыҡтарға азатлыҡ бирә.

Әһәмиәте

«Мәргән менән Маянһылыу» эпосы героик һәм лирик һыҙаттарҙы берләштерә. Башҡорт халыҡ эпостарының күптәрендәге кеүек бында ла милли азатлыҡ өсөн көрәш, айырым батырҙарҙың дөйөм дошманға ҡаршы берләшеү мотивы (рус.)баш. күҙәтелә. Мәргән — халыҡ геройы-батырҙың, ғәҙеллек яҡлаусының типик образы. Маянһылыу — тоғролоҡ, матурлыҡ һәм абруй символы.

Башҡа эпостар менән бәйләнеше

«Мәргән менән Маянһылыу» эпосының сюжет мотивтары һәм образдары «Алпамыша», «Ҡуңыр-буға» һәм «Заятүләк менән Һыуһылыу» кеүек башҡорт халыҡ эпостары менән бер яңғырашта. Уларҙың барыһы ла мөхәббәтте, тоғролоҡто, батырлыҡты һәм ғәҙеллек өсөн көрәште данлай.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Рәжәпов Р. Ф. Мәргән менән Маянһылыу, эпос (башҡ.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (17 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июнь 2026.
  2. ↑ Башҡорт халыҡ ижады. Эпос (баш.). — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — Т. 2.
  3. ↑ Батырҙар тураһында эпос. Сайт «Библиография Победы». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Батырҙар тураһында эпос. Төҙ. М. Буранғол. Өфө, Башгосиздат, 1943, 199 бит;
  • Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 3-сө китап. Өфө, 1982;
  • Башкирское народное творчество. Эпос / Сост. М. М. Сагитов. Коммент. Н. Т. Зарипова, М. М. Сагитова и А. М. Сулейманова. — Уфа, 1987. — Т. I. — 541 с. — (Башкирское народное творчество).

Һылтанмалар

Категориялар