Орша
Орша (бел. Орша) — Белорустың Витебск өлкәһендә урынлашҡан район ҡарамағындағы ҡала (2013 йылдан башлап). Орша районының административ үҙәге.Оршица йылғаһы Днепрға ҡойған ерҙә урынлаша. Витебск ҡалаһынан көньяҡҡа 80 км һәм Минск ҡалаһынан көнсығышҡа 202 км алыҫлыҡта урынлаша.
Орша — Белорустағы эре тимер юл һәм автомобиль узелы, шулай уҡ Европа, Рәсәй һәм Украина араһындағы транспорт артерияһы булып тора.
2025 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы 101 662 кеше тәшкил итә.
Орша тарихи әһәмиәткә эйә, уның транспорт һәм иҡтисади үҫеше төбәк өсөн мөһим роль уйнай. Орша ҡалаһының исеме уның урынлашҡан Оршица йылғаһынан алына.
Тарихы
Орша ҡалаһының боронғо ҡаласығы, Оршица йылғаһы Днепрға ҡушылған урында урынлашҡан, 0,57 га майҙанды биләй. Археологик тикшеренеүҙәр буйынса, ул XI быуаттың икенсе яртыһында төҙөлә.
Ҡаласыҡ стратегик урынға эйә була, ул ошо ерҙәрҙәге тәүге урта быуат мәҙәниәтенең һәм идара итеү системаһының үҫешенә йоғонто яһай. Ҡала тәүге тапҡыр «Боронғо йылдар тураһында хикәйә» йылъяҙмаһында 1067 йыл менән телгә алына һәм «Ръша» тип атала. Ул ваҡытта Полоцк кенәзе Всеслав ике улы менән Ярославич кенәздәре тарафынан «Ршаға (Смоленск янында)» саҡырыла. Ул Днепрҙы кисеп, Смоленск яғына (һул яҡ ярға) үтә, шунда тотола һәм тотҡон тирәләй төҙөлгән ишекһеҙ зинданға ябыла.
Орша ҡаланың атамаһы ғына түгел, ә уның тарихында сәйәси ваҡиғалар һәм урындағы хакимлыҡ өсөн көрәштәрҙең сағылышы. Был осорҙа ҡаланың стратегик урыны һәм уның әһәмиәте арта бара.
Һуңыраҡ ҡала Минск кенәзлеге биләмәләренә инә һәм кенәз Глеб Всеславич идаралығы аҫтында була. 1104—1116 йылдар араһында ул Оршала нығытма төҙөтә. 1119 йылда Орша Полоцк кенәзлеге составына инә. Ошо осорҙан башлап Полоцк ере менән Смоленск кенәзлеге араһындағы сик Днепр йылғаһы буйынса билдәләнә.
XII быуат аҙағына Орша Литва (Литва-Полоцк кенәзлеге) биләмәләренә күсә. XIII быуат уртаһында ҡала литвалар (беларустар) идаралығында була, уның менән Товтивил етәкселек итә.
Оршаның идара итеү үҙгәреше уның сәйәси әһәмиәтен арттыра, яңы иҡтисади һәм стратегик процестарҙы билдәләй.
1359 йылда Орша Бөйөк Литва кенәзлеге составына инә.
1500 йылда Бөйөк кенәз Александр ҡаланы ағас диуарҙары менән нығыта һәм Оршица йылғаһы тамағында урынлашҡан боронғо таш ҡәлғәне тергеҙә.
1502 йылғы Рус—Литва һуғышы барышында Орша рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм бер нисә ай дауамында урыҫ гарнизоны аҫтында була.
1611 йылда король Сигизмунд Ваза Орша халҡын дүрт йылға барлыҡ һалымдарҙан азат итә. Ә туғыҙ йылдан һуң — 1620 йылда — Сигизмунд Оршаға ҙур Магдебург хоҡуғы бирә (Могилёв ҡалаларына бирелгән кимәлдәге).
1662 йылда ҡала аша Австрия дипломаты һәм сәйәхәтсеһе Августин Мейерберг үтә, ул Орша ҡалаһының архитектураһы, халҡының көнкүреше һәм уның тирә-яғы тураһында тасуирлама ҡалдыра. Уның яҙмалары XVII быуаттағы Оршаның социаль һәм архитектура үҙенсәлектәрен асыҡлауҙа мөһим сығанаҡ булып тора, ҡала тарихының мөһим мәлдәрен сағылдыра.
1772 йылдағы Речь Посполитаяның беренсе бүлеше һөҙөмтәһендә ҡала Рәсәй империяһы составына инә һәм Могилёв губернаһының Орша провинцияһы (1777 йылдан — өйәҙе) үҙәге була. 1776 йылда ҡаланан Магдебург хоҡуғы алына, был уның идара итеү системаһына ҙур үҙгәрештәр индерә.
1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында Орша француз ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Орша аша үткәндә Франция императоры Наполеон I Бонапарт ошо ҡалала төн үткәрә.
1941 йылдың 14 июлендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Орша немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.
1944 йылдың 27 июнендә Орша 3-сө Белорус фронты ғәскәрҙәре тарафынан Витебск-Орша операцияһы барышында азат ителә. Азат ителгәндән һуң Орша һуғыш эҙемтәләрен еңеп, үҙ инфраструктураһын тергеҙеүгә тотона.
2022 йылда Орша Беларусь Республикаһының Мәҙәни баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
Был статус ҡаланың мәҙәни үҫешенә яңы мөмкинлектәр аса, төрлө фестивалдәр, күргәҙмәләр һәм ижади саралар уҙғарыуға этәргес бирә. Орша төбәктең мәҙәни үҙәге булараҡ танылыу ала, уның тарихи әһәмиәте тағы ла нығына.
Климаты
| Ҡала климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 10,3 | 12,1 | 19,2 | 29,1 | 31,0 | 32,4 | 34,5 | 38,2 | 30,2 | 24,3 | 13,7 | 10,6 | 38,2 |
| Уртаса максимум, °C | −3,7 | −2,9 | 2,8 | 11,6 | 18,4 | 21,4 | 23,6 | 22,7 | 16,7 | 9,7 | 2,4 | −1,5 | 10,1 |
| Уртаса температура, °C | −6,5 | −6,3 | −1,3 | 6,5 | 12,6 | 15,8 | 18,0 | 16,8 | 11,7 | 5,9 | 0,0 | −4 | 5,8 |
| Уртаса минимум, °C | −9,4 | −9,7 | −5,4 | 1,5 | 6,7 | 10,2 | 12,3 | 10,9 | 6,6 | 2,1 | −2,4 | −6,6 | 1,4 |
| Абсолют минимум, °C | −35 | −31,6 | −28,4 | −17,2 | −4,9 | −2,3 | 2,3 | 0,8 | −4,1 | −10,4 | −23,8 | −30,6 | −35 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 37,3 | 31,9 | 36,3 | 40,3 | 63,3 | 88,4 | 81,3 | 69,5 | 61,8 | 58,2 | 44,7 | 34,6 | 647,6 |
| Сығанаҡ: Погода и климат Орши | |||||||||||||
- ↑ Кадастр, 2011
- ↑ Перепись 2009, 2011, с. 106—127