Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Саттаров Наил Шәрип улы

Выверенная статья

Aprove.svg

Выверенная статья

Наил Шәрип улы Саттаров (рус. Наиль Шарипович Саттаров; 1941 йылдың 23 декабре, Башҡорт АССР-ы — 2014 йылдың 15 апреле, Жуковский, Мәскәү өлкәһе) — совет осоусы-һынаусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы, полковник (1984), самолёт спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990), «Энергия — Буран» программаһы буйынса йыһанға осоуға әҙерлек ҡатнашыусыһы.

Биографияһы

1941 йылдың 23 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районындағы Ҡабаҡ ауылында тыуған. Милләте — татар.

1960 йылда Ҡырмыҫҡалы ауылында урта мәктәпте тамамлай.

1960—1961 йылдарҙа Мәләүез тимер-бетон изделиелар заводында слесарь-ремонтсы булып эшләй[1].

1961 йылдан 1965 йылға тиклем Ырымбур юғары хәрби авиация Ҡыҙыл Байраҡлы осоусылар училищеһында (рус.)баш. уҡый, уны «Самолёттарҙы хәрби ҡулланыу һәм эксплуатациялау» һөнәре буйынса тамамлай.

1965 йылдан 1969 йылға тиклем Урал хәрби округының авиация частарында инструктор-осоусы вазифаһында хеҙмәт итә: 1965 йылдың 13 декабренән — 814-се уҡыу авиация полкында, 1965 йылдың 29 декабренән — 904-се уҡыу авиация полкында, 1968 йылдың 11 июленән яңынан 814-се уҡыу авиация полкына күсерелә[1][2].

Хәрби-һауа көстәренең Ҡыҙыл Байраҡлы дәүләт ғилми-һынау институты осоусы-һынаусыһы

1969 йылдан — Хәрби-һауа көстәренең Ҡыҙыл Байраҡлы дәүләт ғилми-һынау институтында 2-се идаралыҡ осоу һынауҙары хеҙмәтенең 3-сө авиация һынау эскадрильяһының, 1972 йылдан 4-се авиация һынау эскадрильяһының осоусы-һынаусыһы вазифаһында хеҙмәт итә. 1973 йылда Як-28РР осоусыһы сифатында Семипалатинск һынау полигонында ядро зарядын һынауҙа ҡатнаша, радиоактив һауа өлгөләрен һайлап алыу һәм ядро шартлауының параметрҙарын үлсәү өсөн шартлау зонаһы өҫтөнән 43 минут эсендә 16 осош яһай.

1974 йылдан 1976 йылға тиклем — өлкән осоусы-һынаусы, 1976—1978 йылдарҙа 5-се авиация һынау эскадрильяһы командиры урынбаҫары була.

1978 йылдан 1980 йылғаса — 6-сы авиация һынау эскадрильяһы командиры һәм ғилми-һынау институтының 1-се идаралығы бомбардировка авиацияһы осош һынауҙары хеҙмәтенең өлкән осоусы-һынаусыһы[1][3].

1980—1981 — 8-се бүлектең 2-се бүлексәһенең төп инженер-һынаусыһы.

1981 йылдан — 1-се идаралыҡтың бомбардировка авиацияһы осош һынауҙары хеҙмәтенең 6-сы авиация һынау эскадрильяһы һынаусы-осоусыһы.

1981 йылдан 1983 йылға тиклем — өлкән осоусы-һынаусы һәм Осоу-һынау үҙәге начальнигының осоу әҙерлеге буйынса урынбаҫары, артабан авиация техникаһын һынау һәм 267-се осоусы-һынаусыларҙы әҙерләү үҙәгенең осоу хеҙмәте начальнигы.

1983—1990 йылдарҙа 1-се идаралыҡтың бомбардировка авиацияһы осош һынауҙары хеҙмәтенең 5-се авиация һынау эскадрильяһы өлкән осоусы-һынаусыһы, Су-24 фронт бомбардировщигының төп осоусы-һынаусыһы һәм Ту-160 стратегик бомбардировщигын һынауҙа ҡатнашыусы була.

1990 йылдан 1993 йылғаса — эскадрилья командиры һәм 1-се ғилми-һынау идаралығының өлкән осоусы-һынаусыһы[4][3][1].

Йыһан әҙерлеге

1978 йылда күп тапҡыр ҡулланыла торған «Буран» транспорт йыһан системаһының атмосфера һынауҙарын үткәреү өсөн Хәрби-һауа көстәренең Ҡыҙыл Байраҡлы дәүләт ғилми-һынау институты һынаусы-осоусылары төркөмөнә һайлап алына. Үҙәк ғилми-тикшеренеү авиация госпиталендә медицина тикшереүе үтә, Баш медицина комиссияһының ыңғай һығымтаһын ала һәм 1978 йылдың 1 декабрендә Дәүләт ведомство-ара комиссияһы ултырышында һынаусы-осоусылар төркөмө ағзаһы сифатында раҫлана.

1979—1980 йылдарҙа уҡыусы-космонавт сифатында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәгендә (рус.)баш. дөйөм йыһан әҙерлеге үтә. 1980 йылдың майында, сығарылыш имтихандарын тапшырып һәм космонавт-һынаусы квалификацияһын алып та өлгөрмәйенсә, юғары пилотаж фигураһын үҙ белдеге менән башҡарып, Ту-154 самолетының пилотаж ҡулланмаларын боҙған өсөн, һынау эштәренән һәм космонавлыҡҡа әҙерләнеүҙән ситләтелә. 1980 йылдың 3 июленән Хәрби-һауа көстәренең Ҡыҙыл Байраҡлы дәүләт ғилми-һынау институты төп инженер-һынаусыһы вазифаһына тәғәйенләнә[4][3][1].

Артабанғы эшмәкәрлеге

1993 йылдан 2003 йылғаса — А. Н. Туполев исемендәге авиация ғилми-техник комплексында осоусы-һынаусы һәм төп инструктор-методист вазифаһында осоу һәм инженерлыҡ эшендә.

1999—2003 йылдарҙа — был базаның төп инженеры.

2003 йылдан 2007 йылға тиклем — «Сухойҙың граждандар самолёттары» компанияһының баш белгесе[4].

Осоу-һынау эштәре осоронда самолёттарҙың алтмыш бишкә яҡын тибын һәм модификацияһын үҙләштерә, шул иҫәптән Су-17, Су-24, Як-28, Як-40, МиГ-15, МиГ-17, МиГ-21, МиГ-23, МиГ-25, Су-7, Ту-95, Ту-160, Ту-124, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-16, Ту-22, Ил-28, Ил-76, А-50 төрҙәрен. Дөйөм осоу ваҡыты 7 000 сәғәттән ашыу тәшкил итә[4][3][1][5].

1997 йылдың 18 декабрендә Рәсәй Президенты указы менән заманса авиация техникаһын үҙләштереүҙәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ аварияһыҙ осоу эше өсөн «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була[6].

2014 йылдың 15 апрелендә Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында вафат була. Ғүмеренең һуңғы йылында ҡаты ауырый[7]. «Быково» мемориаль зыяратының колумбарий уйымында ерләнгән[4].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1987);
  • Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы (1997 — «Заманса авиация техникаһын үҙләштереүҙәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ аварияһыҙ осоу эше өсөн»)[6];
  • «Айырыуса хәүеф подразделениелары ветераны» исеме (1973 йылда ядро ҡоралын һынауҙа ҡатнашҡаны өсөн бирелә);
  • СССР Ҡораллы Көстәренең алты миҙалы[1][2].

Спорт ҡаҙаныштары

  • Самолёт спорты буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990 — «Ту-160 тауыштан шәберәк осоусы стратегик бомбардировщигында тиҙлек буйынса донъя рекордтарын ҡуйған өсөн»).

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Наиль Шарипович Саттаров. sm.evg-rumjantsev.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026.
  2. ↑ 1 2 Саттаров Наиль Шарипович. testpilot.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Советские и российские космонавты. XX век: 1960—2000 / Под общ. ред. Ю. М. Батурина; Авт.-сост. И. А. Маринин. — М. : Новости космонавтики, 2001. — 405 с. — ISBN 5-93345-003-0
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Саттаров, Наиль Шарипович. Космический мемориал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026. Архивировано 1 октябрь 2020 года.
  5. ↑ Саттаров, Наиль Шарипович. Авиакосмический сборник. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026. Архивировано 5 май 2021 года.
  6. ↑ 1 2 Указ Президента Российской Федерации от 18.12.1997 г. № 1343. Президент России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026. Архивировано 22 июль 2020 года.
  7. ↑ Памятный день. testpilot.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Советские и российские космонавты. XX век: 1960—2000 / Под общ. ред. Ю. М. Батурина; Авт.-сост. И. А. Маринин. — М. : Новости космонавтики, 2001. — 405 с. — ISBN 5-93345-003-0

Категориялар