Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Грета Тунберг

Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg; 2003 йылдың 3 ғинуары, Стокгольм) — 15 йәшенән швед парламенты эргәһендә ҡаршылыҡ белдерә башлаған швед уҡыусыһы. Ул Риксдаг алдында даими рәүештә «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» тип яҙылған плакат менән ултыра, шул ысул менән климат буйынса Париж килешеүе нигеҙендә климаттың үҙгәреүенә ҡаршы көрәш буйынса кисектергеһеҙ эшмәкәрлеккә саҡыра. Уның ғәмәле башҡа илдәрҙәге йәштәргә шундай уҡ демонстрациялар үткәреүгә этәргес була. Был ҡаршылыҡты улар «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» йәки «киләсәк өсөн йомалар» тип атала[2].

Халыҡ-ара билдәлелек ала, Time журналы версияһы буйынса «йыл кешеһе» тип таныла (2019), нобель тыныслыҡ премияһына тәҡдим ителә. Уның йоғонтоһо «Грета эффекты» тип һүрәтләнә. 2025 йылға ҡарата доллар миллиардеры, почетлы доктор.

Уның эшмәкәрлеге тәүҙә PR-структуралар менән киңәйтелгән тигән фекер бар.

Биографияһы

Грета 2003 йылдың 3 ғинуарында Стокгольм ҡалаһында тыуа. Уның әсәһе Малена Эрнман — швед опера йырсы, атаһы — актёр Сванте Тунберг. Олатаһы — актёр Олоф Тунберг.

2018 йылдың ноябрендә TEDx конференцияһында Грета, климат үҙгәреүе тураһында беренсе тапҡыр 8 йәшендә ишетеүен, әммә ни өсөн бер кем дә бының өсөн бер нәмә лә эшләмәүен аңламауын белдерә.

Йылда 11 йәшендә Грета депрессия кисерә, һөйләшмәй һәм ашамай башлай. Ике ай эсендә 10 килограмға ябыға [сығанағы 40 көн күрһәтелмәгән]. Һуңынан уға — Аспергер синдромы[3], фәнни-компульсив тарҡалыу[4] һәм селектив мутизм диагнозы ҡуйыла. Грета фекеренсә, селектив мутизм уның өсөн, «кәрәк ваҡытта ғына фекер белдереү мөмкинлеге. Хәҙер — тап шундай ваҡыт». Аспергер синдромын ул «бүләк», тип иҫәпләй, күпселектән айырмалы рәүештә, ул уның донъяны ҡабул итеүен «ҡара-аҡ төҫтәрҙә» билдәләй. Ата-әсәһе уның ҡәтғилеген һәм принципиаллеген ошо синдром менән бәйләй.

2018 йылдың майында Грета Тунберг Svenska Dagbladet швед гәзите ойошторған климат тураһындағы мәҡәләләр конкурсы еңеүселәренең береһе була. Уның мәҡәләһе гәзиттә баҫылғандан һуң Dalsland Fossilfritt экология ойошмаһы активисы Бу Торен бәйләнешкә сыға (швед. Bo Thorén). Тунберг уларҙың бер нисә осрашыуында ҡатнаша һәм уларҙың береһендә Торен мәктәп уҡыусыларының климат үҙгәреүенә ҡаршы баш күтәрә алыр ине, тигән фекер әйтә. Тунберг белдереүенсә, идея Флорида штаты мәктәптәрендә атыштарҙың йышайыуы сәбәпле, Америка уҡыусыларының забастовкаларына нигеҙләнә. Ул башҡа йәштәрҙе был сарала ҡатнашырға өгөтләй, әммә береһен дә ҡыҙыҙҡһындыра алмай, шуға күрә яңғыҙы ғына ҡаршылыҡ акцияһы башлай. Швециялағы үҙенең мәктәп забастовкаһы хаҡында Тунберг: «Әгәр ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәһәм, эстән үлгәндәй булам», — ти[5].

Гретаның атаһына уның дәрес ҡалдырыуы оҡшамай, әммә ул, уның фекерен мәктәптә ихтирам итәләр, тип белдерә һәм ҡыҙының бәхетле булыуын теләй[5]. Грета ғаиләһен веганлыҡҡа күсергә һәм углерод эҙҙәрен кәметеү өсөн самолетта осоуҙы туҡтатырға инандыра[3].

Экологик әүҙемлек

Климат өсөн мәктәп забастовкаһы

Швед парламенты янында забастовка

2018 йылдың 20 авгусында тунберг парламентта Skolstrejk för klimatet (Климат өсөн Мәктәп забастовкаһы) плакаты менән бер кешелек пикет башлай, властарҙан климат буйынса эш итеүҙе талап итә.

Социаль селтәрҙәрҙә әүҙемлек Һәм Европала сығышы

Грета Тунбергтың әүҙемлеге бер кешелек пикет забастовкаһынан башлана, уның фотолары социаль селтәрҙәрҙә вируслы була. Уның акцияһы тиҙ арала киң мәғлүмәт сараларының һәм башҡа активистарҙың иғтибарын йәлеп итә. Швед PR-белгесе Ингмар Рентцхог халыҡ-ара танылыуға булышлыҡ итә, әммә һуңыраҡ Тунберг ғаиләһе уның исемен коммерция маҡсатында уларҙың ризалығынан тыш ҡулланғанын белдерә.

Тиҙҙән яңғыҙ протест Бөтә Европа һәм донъя буйлап студенттарҙың күпләп забастовкаларына әүерелә. Тунберг төп халыҡ-ара майҙансыҡтарҙа, шул иҫәптән бмо-ның климат буйынса конференцияһында һәм бөтә донъя иҡтисади форумында киҫкен телмәрҙәр менән сығыш яһай, унда климат көрсөгөнә ҡарата эшһеҙлек өсөн донъя лидерҙарын тәнҡитләй.

Ул даими протест акцияларын дауам итә, бер үк ваҡытта Рим папаһы Франциск, Арнольд Шварценеггер һәм БМО-ның генераль секретары кеүек абруйлы шәхестәр менән осраша атай. Дәрестәрҙе ҡалдырып китеүенә ҡарамаҫтан, Тунберг мәктәпте уңышлы тамамлай, ә 2019 йылдың йәйендә Америкаға сығыш яһап китә.

Америкаға сәйәхәт

2019 йылдың авгусында Тунберг англияның Плимут ҡалаһынан Американың Нью-Йорк ҡалаһына Атлантик океан аша ҡояш батареялары һәм генераторҙары менән йыһазландырылған елкәнле яхтала юллана. Әммә һуңыраҡ экипаж ағзаларының самолет менән файҙаланыуы тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә, был йәмәғәтселектең асыуын тыуҙыра. Сентябрҙә Тунберг АҠШ Конгрессы вәкилдәр Палатаһының климат көрсөгө буйынса махсус комитетында сығыш яһай. Әҙерләнгән телмәр урынына ул глобаль йылыныу тураһында эксперттарҙың махсус докладын тәҡдим итә.

23 сентябрҙә Тунберг Нью-Йоркта БМО-ның климат үҙгәреүе буйынса саммитында ҡатнаша. Шул уҡ көндө ЮНИСЕФ-та (рус.)баш. матбуғат конференцияһы үтә, Унда Тунберг башҡа балалар менән бергә климат кризисын хәл итә алмаған илдәргә рәсми ялыу биреү тураһында иғлан итә, был бала хоҡуҡтарын боҙа тип раҫлай.

Быларҙың барыһы ла дөрөҫ түгел. Мин бында булырға тейеш түгел. Мин океандың икенсе яғында мәктәптә булырға тейешмен. Шуға ҡарамаҫтан, һеҙ беҙгә, йәш кешеләргә, өмөт һорап киләһегеҙ. Нисек көләһегеҙ! Һеҙ минең хыялдарымды һәм бала сағымды буш һүҙҙәр менән урланығыҙ. Шулай ҙа мин бәхетле булғандарҙың береһе. Кешеләр ғазап сигә. Кешеләр үлә. Бөтә экосистемалар емерелә. Беҙ күпләп юҡҡа сығыуҙың башында торабыҙ, һәм һеҙ бары тик аҡса һәм мәңгелек иҡтисади үҫеш тураһында әкиәттәр генә һөйләй алаһығыҙ. Нисек көләһегеҙ!
—2019 йылдың сентябрендә Бмо-ның климат үҙгәреүе буйынса саммитында Тунбергтың телмәре[6].

Нью-Йоркта ТУНБЕРГ АҠШ президенты Дональд Трампҡа климат үҙгәреүе тураһында «фәнгә ҡолаҡ һалырға» кәңәш итә һәм уның быны эшләмәүен фаразлай. Шул уҡ 2019 йылда интернетта вируслы видеояҙма барлыҡҡа килә, унда экоактивистка поддлобья БМО кулуарҙарында һаҡсылар коридоры буйлап үтеп барған Трампҡа, хатта күҙ тейҙермәйенсә, асыуланып ҡарай, ә ҺУҢЫНАН бмо-ла традицион "юғары кимәлдәге аҙна"сиктәрендә сығыш яһай. 2019 йыл йомғаҡтары буйынса американың Time журналы Тунбергты йыл кешеһе тип атағас, АҠШ президенты Быны абсурд тип баһалай, Гретаға "асыу менән идара итеү өҫтөндә эшләргә, ә һуңынан дуҫы менән бергә иҫке яҡшы фильм ҡарарға"кәңәш итә[58].

undefined

Канадала Тунберг Монреалдә, Эдмонтонда һәм Ванкуверҙа протест акцияларында ҡатнаша. 2019 йылдың сентябрендә климат көрсөгө арҡаһында забастовкаларҙа бөтә донъя буйынса дүрт миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. Монреалдәге протест акцияһында йөҙҙәрсә мең кеше ҡатнаша, шуның арҡаһында ул ҡала тарихында иң эреләрҙең береһе була. Унда Канада премьер-министры Джастин Трюдо ла ҡатнаша, ул Да Тунберг менән аралаша.

АҠШ-та Грета шулай уҡ ҡайһы бер протест акцияларында ҡатнаша. Тунберг континентта декабргә тиклем ҡалырға һәм чилиҙың сантьяго ҡалаһында берләшкән Милләттәр ойошмаһының климат үҙгәреүе буйынса конференцияһында ҡатнашырға ниәтләй, әммә һуңынан килеп тыуған протестар арҡаһында конференция Испанияның Баш ҡалаһы Мадридҡа күсерелә[65]. 2019 йылдың ноябрь уртаһында тунберг елкәнле яхтала Европаға китә.

Европала артабанғы әүҙемлек

2019 йылдың декабрендә Тунберг Мадридҡа килә, унда климат конференцияһында арта барған ташландыҡтар арҡаһында протестарҙың һөҙөмтәһеҙлеге тураһында белдерә. 2020 йылдың башында УЛ BBC Radio-ға интервью бирә, Siemens-ты Австралия күмер шахтаһы өсөн поставкаларҙан баш тартырға саҡыра] (компания саҡырыуҙы иғтибарһыҙ ҡалдыра), Давоста Һәм Европарламентта сығыш яһай. COVID-19 пандемияһы башланғас, акциялар онлайнға күсә.

2020 йылдың авгусында, протестар йыллығында, Тунберг Ангела Меркель менән осраша. Һуңыраҡ Ул Яңы Зеландияла климат ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеүҙе ғәмәлдәр менән нығытылмаған тип тәнҡитләй, премьер-министр проблеманы хәл итеү өҫтөндә эшләргә вәғәҙә бирә. 2022 йылдың февралендә Тунберг Украиналағы һуғышҡа ҡаршы сыға.

Климат үҙгәреүе тураһында фекер

Тунберг глобаль йылыныуҙы экзистенциаль көрсөк тип атай, уны өлкән быуын ғәйепләй. Ул донъя лидерҙарын эшһеҙлектә ғәйепләй, уның быуынының киләсәге «табыш өсөн һатылған» тип белдерә. Тунберг үҫешкән илдәрҙең активистарына ярҙам итә, уларҙың «үҙҙәренең бөгөнгөһө тураһында» һөйләүҙәрен, ә башҡаларҙың «беҙҙең киләсәгебеҙ тураһында» һөйләүҙәрен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Ул сәйәсмәндәрҙән ғалимдарҙы тыңлауҙы талап итә һәм ЕС-тың 2030 йылға ҡарата сығарыуҙарын планлаштырылғандарына ҡарағанда 80 процентҡа кәметеүҙе талап итә 40 %.

Наградалары һәм премиялары

2019 йылдың мартында швед Риксдагының оппозициялағы Һул фирҡәнең ике депутаты (Йенс Хольм һәм Хокан Свеннелинг)[7][8]), Норвегия стортингының оппозицион Һул социалистик партияһының өс депутаты (Фредди Андре Овстегорд, Мона Фагерос һәм Ларс Халтбреккен)[9]) Грета Тунбергты Нобелдең тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә[10]. Быны улар, әҙәр беҙ бер нәмә лә эшләмәһәк, глобаль йылыныу һуғышҡа, низағҡа һәм ҡасаҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп буласаҡ, тип дәлилләй[11].

2019 йылда Швецияла Йыл ҡатын-ҡыҙы тип иғлан ителә.

2018 йылда «Time» Гретаны йылдың иң йоғонтоло 25 үҫмер араһында индергән. 2019 йылдың апрелендә Time уны, йылдың йоғонтоло 100 кешеһенең береһе, тип атай. Ә 2019 йылдың майында ул журнал тышлығында сыға.

2019 йылдың 7 июнендә Грета һәм Fridays for future («Киләсәк хаҡына йома») хәрәкәте Намыҫ илсеһе исемен — Аmnesty internationalдың юғары наградаһын ала. Грета әйтеүенсә, был награда климатты яҡлау забастовкаһында ҡатнашҡан барыһыныҡы ла.

2019 йылдың июлендә Францияла Грета Нормандияға төшөү ветерандағы ҡатнашлығында «Азатлыҡ премияһын» ала . Премияның аҡсалата өлөшө — 25 000 евро. Грета был аҡсаны эшләү өсөн «климат ғәҙеллеге өсөн эшләүсе һәм планетаның көньяғында ғәҙәттән тыш экологик һәм климатик хәл-торошҡа дусар булған кешеләргә ярҙам итеүсе»[12] дүрт ойошмағы бирәсәге тураһында белдерә.

Эшмәкәрлегенә баһа

Британия журналисы Джо Сандлер Кларк фекере буйынса, Тумбергтың климат өсөн мәктәп забастовкалары иғтибар үҙәгенә сыҡҡас, климат үҙгәреүен инҡар итеүселәр уны «дискредитацияларға» тырыша[13]. The Guardian һул либераль баҫмаһы кллумнисы Адитья Чакрабортти, Грета Тунбергты тәнҡитләү «шәхси бысраҡ өйөү» формаһын алды, тип билдәләй.

Contrepoints француз либертариан баҫмаһынан Дрие Годефреди Гретаның нефть тармағы вәкиләде адресына ғәйеп ташлауына бәйле,15 йәшлек тәнҡитле аңы үҫешмәгән баланың асыҡтан-асыҡ кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тураһында фекер йөрөтөүен шик аҫтана ала[14].

Швецияла Грета Тунберг эшмәкәрлеге айырым уң сәйәсмәндәр һәм публицистар тарафынан тәнҡиткә дусар була. Журналист Изобель Хэдли-Кампц Hufvudstadsbladet фин гәзитендә, сәйәсмәндәрҙе Тунбергтың уларға ҡарағанда үҙ эшен яҡшыраҡ башҡарыуы тынғы бирмәй, тигән фекер белдерә[15].

2025 йылдың август башында Тунберг Ғәззә секторына гуманитар ярҙам еткереүҙе яңынан ойошторорға ниәтләүе тураһында иғлан итәТунберг заявила о новой попытке прорвать блокаду сектора Газа. https://ria.ru. РИА Новости (11 август 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.. Акцияла ҡатнашыусылар төркөмө «Сумуда глобаль флотилияһы» тип атала. 1 сентябрҙә караптар Барселонанан блға сығ.Флотилия Тунберг возобновила путь к сектору Газа, сообщили СМИ. https://ria.ru. РИА Новости (1 сентябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025..

Киң мәҙәниәттә

Грета Тунберг тормошо тураһында «Грета һәм гиганттар» исемле китап сыға. Америка рәссамы Элизабет Пейтон 2019 йылда Тунберг портретын төшөрә. Шулай уҡ ул англияның Бристоль ҡалаһындағы фрескала һүрәтләнгән. Тунберг 2019 йылдың майында Time журналының тышлығына эләгә, унда ул «оҡшатыу өсөн өлгө» һәм «киләһе быуын лидерҙарының береһе» тип һүрәтләнә. Шул уҡ йылдың сентябрендә Ул Vogue журналының британ баҫмаһының тышлығына эләгә.

Vice журналы 2019 йылдың яҙында швед экоактивисы һәм протестары Тураһында make The World Greta Again исемле документаль фильм сығара. 2020 Йылда Hulu — Ның Тунберг тураһында «Я Грета» документаль фильмы сыға. 2020 йылдың 29 ғинуарында Грета үҙенең исеменә тауар билдәһен теркәүгә ғариза биреү тураһында иғлан итә, протест исеме «Киләсәк өсөн Йома» һәм үҙенең хәрәкәтен коммерция мәнфәғәттәренән һаҡлау өсөн «климат өсөн Мәктәп забастовкаһы» тигән фраза менән сығыш яһай. Ул тауар билдәләре менән ҡыҙыҡһынмауын әйтә, әммә «быны эшләргә кәрәк», сөнки уның исеме һәм хәрәкәт исеме даими рәүештә коммерция маҡсатында килешеүһеҙ ҡулланыла. Шул уҡ йылдың февралендә Би-би-си Грета Тунберг һәм уның эшмәкәрлеге тураһында сериал сығарырға йыйыныуы тураһында иғлан итә. Май айында Тунберг Pearl Jam америка рок-төркөмө клибында күренә. 2021 йылдың мартында Винчестер университеты территорияһында Грета Тунбергтың натураль ҙурлыҡтағы статуяһы ҡуйыла.

Манипуляторҙар

2019 йылдан Һуң Тунбергтың башта швед экологтарының пиар-компанияһы табышы булыуы билдәле була. Гретаны интернетта әүҙем алға этәрә, уның тураһында документаль фильм төшөрә һәм уның образынан байтаҡ аҡса эшләй — тунбергтар ғаиләһенең дуҫы, пиар буйынса абруйлы швед белгесе Ингмар Ренцхог, экоактивистар өсөн «We Dont Have Time» («Беҙҙең ваҡыт юҡ») интернет-платформаһына нигеҙ һалыусы.

Бойондороҡһоҙ эксперттар билдәләүенсә, БЬЩ трибунаһынан «бала саҡты урлауҙа» ғәйепләүҙәр менән сығыш яһап, Грета Тунберг, электр энергияһы етештереү өсөн һыу турбиналары, композит корпусы, синтетик кевларҙан елкән менән яхтаны (Ул Атлантика аша АҠШ — ҡа бушлай килтерелгән һәм кире ҡайтарылған) күҙҙән ысҡындыра донъяла ныҡлы материал, быларҙың барыһы ла фәнни — техник прогресс яҡлылар тарафынан булдырылған, Улар уның бәхетле бала саҡ хыялын юҡҡа сығарған. Эксперттар Ренцхогты табыш алыу өсөн психик тайпылышлы ҡыҙҙы файҙаланыуында, экологик проблемаларға спекуляция яһауында ғәйепләй.

Гретаның ата-әсәһе шулай уҡ Ренцхогты пиарсы 15 йәшлек ҡыҙҙың исемен уларҙың ризалығынан тыш ҡулланыуҙа ғәйепләй, был уға экологик ойошмаларға килеменең ундан бер өлөшөн генә биргән компания өсөн 1,5 миллион долларлыҡ инвестициялар йыйырға ярҙам итә. Svenska Dagbladet баҫмаһына биргән интервьюһында Гретаның Атаһы Сванте Тунберг, пиарсы уны ҡыҙҙы халыҡ-ара масштабта үҫтерергә йыйыныуы тураһында иҫкәртмәгәненә зарлана һәм уның ғаиләһен белмәйенсә коммерция маҡсатында файҙаланыуҙарына үкенес белдерә.

Библиография

  • Грета Тунберг, Малена Эрнман, Сванте Тунберг, Беата Тунберг. Сцены из сердца. — Стокгольм: Bokförlaget Polaris, 2018. — ISBN 9789177951339.
  • Грета Тунберг. No One Is Too Small to Make a Difference. — Лондон: Penguin Books, 2019. — ISBN 9780141991740.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Тунберг, Грета // Энциклопедия ТАСС
  2. ↑ Watts, Jonathan. Greta Thunberg, schoolgirl climate change warrior: ‘Some people can let things go. I can’t’, The Guardian (11 март 2019). 2 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  3. ↑ 1 2 Саша Шведченко. «Я хочу, чтобы вы запаниковали». Как Грета Тунберг прогуляла школу и стала главным экоактивистом мира. Мел. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  4. ↑ Greta Thunberg: ‘All my life I’ve been the invisible girl’ (ингл.). Financial Time. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  5. ↑ 1 2 Crouch, David. The Swedish 15-year-old who's cutting class to fight the climate crisis, The Guardian (1 сентябрь 2018). 2 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  6. ↑ Transcript: Greta Thunberg's Speech at the U.N. Climate Action Summit (ингл.). NPR.org (23 сентябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  7. ↑ Культ Греты Турнберг: как школьница завоевала мир, прогуливая уроки. Sputnik Узбекстан (23 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2025.
  8. ↑ Riksdagsförvaltningen Ledamöter & partier. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  9. ↑ За что шведскую школьницу номинировали на Нобелевку и почему это важно. Стиль. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 июнь 2025.
  10. ↑ Шведская школьница Грета Тунберг номинирована на Нобелевскую премию мира. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  11. ↑ Greta Thunberg—Swedish Teen who Inspired School Climate Strikes—Nominated for Nobel Peace Prize. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  12. ↑ Climat: Greta Thunberg lauréate du Prix Liberté en Normandie (фр.). Lefigaro. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  13. ↑ Joe Sandler Clarke. The Climate Change Deniers Trying to Discredit Greta Thunberg, Vice (2 сентябрь 2025).
  14. ↑ Quand l’écologie politique embrigade les enfants (фр.). Contrepoints (30 ғинуар 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.
  15. ↑ Heidi Hakala. Svartmålandet av Greta Thunberg: "Kritikerna skjuter budbäraren" (фин.) (25 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 сентябрь 2025.

Һылтанмалар

Категориялар