Цюрих

Цю́рих (нем. Zürich [ˈtsyːrɪç]; швейц. Züri [tsy:ri], франц. Zurich, итал. Zurigo) — Швейцарияның төньяғындағы ҡала. Цюрих кантонының баш ҡалаһы һәм шул уҡ исемдәге округтың административ үҙәге.

428 мең кеше йәшәгән (2018 йылдың аҙағына) Цюрих илдең иң ҙур ҡалаһы. Агломерация сиктәрендә 1,3 миллиондан ашыу кеше йәшәй.

Цюрих күле ярында Лиммат йылғаһы башында, Утлиберг һәм Цюрихберг тауҙары араһындағы үҙәндә урынлашҡан.

Цюрих глобаль ҡалалар категорияһына инә Һәм Швейцарияның иң ҙур финанс үҙәге булып тора, унда күп кенә страховка компаниялары һәм банкыларының штаб-фатирҙары, Цюрих университеты һәм юғары техник мәктәп урынлашҡан.

2019 йылда Цюрих тормош сифаты буйынса донъяла икенсе урында тора^[3] һәм донъяла иң ҡиммәтле ҡалалар исемлегендә дүртенсе урынды биләй.

Ҡала тәүге тапҡыр 929 йылда телгә алына, XIII быуаттан XVII быуатҡа тиклем империя ҡалаһы була. 1351 йылда Швейцария конфедерацияһына инә. XVI быуатта ул Цвингли етәкселегендәге реформация үҙәгенә әйләнә. XIX быуаттың икенсе яртыһынан ул илдең финанс үҙәге.

Борон Цюрих урынында кельт-герман торағы була. Б.э. т. I быуатта римлеләр килгәс, Турикум (лат. Turicum) тип атала башлай. Рим империяһы осоронда Турикум Ретия менән Белгика сигендә таможня посы булараҡ файҙаланыла.

1218 йылда Цюрих империя ҡалаһы статусын ала һәм феодалға түгел, ә туранан-тура императорға буйһона башлай. 1230-сы йылдарҙа ҡала диуары төҙөлә. XVI—XVIII быуаттар дауамында ул үҙенең байлығын һәм йоғонтоһон һаҡлап ҡала. 1648 йылдан ул империя ҡалаһы статусын республика статусына алмаштыра.

1847 йылда Швейцарияла беренсе тимер юлы төҙөлә, ул Цюрих менән Баденды тоташтыра.

1945 йылдың 4 мартында Америка һауа көстәре Цюрихты яңылыш бомбаға тота^[4].

Ҡала исеме хәҙергегә оҡшаш формала тәүге тапҡыр II быуат аҙағында телгә алына — STA(tio) TURICEN(sis) (Турикум «таможня посы») яҙыуы ҡәбер ташына уйылған.

Турикондың барлыҡҡа килеүе варианттарҙың береһе — галл телендәге Turīcon атамаһы^[5].

Исем хәҙерге герман формаһына VI быуатта үҙгәрә — Ziurichi. X быуаттан башлап атама хәҙерге формаһын ала — Цюрих (963 йылда — Zürihc)^[6]. Хәҙерге немец теленең цюрих диалектында был исемдең ch (Zuri тип әйтелә) ялғауы төшөп ҡала.

Цюрих Цюрих күленең төньяғында, Лиммат йылғаһы башланған ерҙә, Альп тауҙарынан төньяҡҡа табан яҡынса 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Лиммат Цюрихтың (Иҫке ҡала) тарихи үҙәген киҫеп үткәс, көнбайышҡа борола. Цюрихты урманлы тауҙар уратып алған.

Цюрихтың тарихи үҙәгендәге Лимматҡа Зиль йылғаһы ҡоя. Ҡаланың майҙаны — 91,88 км², шуның 4,1 км² — Цюрих күле.

Ҡала климаты
Күрһәткес	Ғин	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек	Йыл
Абсолют максимум, °C	16,9	19,3	23,2	31,3	32,4	36,4	37,7	36,2	32,5	28,7	23,8	17,0	37,7
Уртаса максимум, °C	3,0	4,7	9,6	13,9	18,6	21,7	24,1	23,4	18,9	13,8	7,3	3,8	13,6
Уртаса температура, °C	0,4	1,4	5,3	8,9	13,3	16,4	18,6	18,1	14,2	10,0	4,5	1,5	9,4
Уртаса минимум, °C	−1,8	−1,4	1,8	4,7	9,0	12,0	14,1	13,9	10,7	7,2	2,2	−0,6	6,0
Абсолют минимум, °C	−20,8	−24,2	−14,4	−6,5	−2	0,9	5,3	4,0	−0,3	−5,5	−11	−18,5	−24,2
Яуым-төшөм нормаһы, мм	63	62	78	80	122	129	125	123	99	85	78	84	1128
Сығанаҡ: Погода и Климат

Ҡала климаты
Күрһәткес	Ғин	Фев	Мар	Апр	Май	Июн	Июл	Авг	Сен	Окт	Ноя	Дек	Йыл
Уртаса максимум, °C	3,8	3,8	10,6	15,0	18,5	23,1	25,0	24,6	19,8	14,2	8,4	4,8	14,3
Уртаса температура, °C	1,8	1,4	6,6	10,6	14,2	18,5	20,3	20,0	15,6	10,9	6,1	2,8	10,7
Уртаса минимум, °C	−0,1	−1,3	2,4	6,0	9,6	13,6	15,5	15,3	11,4	7,8	3,8	0,7	7,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм	57,0	33,9	33,7	57,6	78,7	81,1	66,6	42,2	37,9	39,5	40,5	56,7	625,4
Сығанаҡ: weatheronline

1408 йылдың йылдан 2021 йылдың йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика

Йыл	Халыҡ һаны
1408 йылдың	5700 ± 50	^[7]
1467 йылдың	4750 ± 100	^[7]
1529 йылдың	5100 ± 50	^[7]
1637 йылдың	8621	^[7]
1671 йылдың	9590	^[7]
1682 йылдың	11 110	^[7]
1762 йылдың	11 452	^[7]
1792 йылдың	10 734	^[7]
1812 йылдың	9715	^[7]
1836 йылдың	14 243	^[7]
1850 йылдың	17 040	^[8]
1860 йылдың	19 758	^[9]
1870 йылдың	20 760	^[10]
1880 йылдың	24 453	^[11]
1888 йылдың	27 644	^[12]
1893 йылдың	107 400	^[13]
1900 йылдың	150 703	^[14]
1901 йылдың	150 301	^[15]
1902 йылдың	153 741	^[15]
1903 йылдың	158 719	^[15]
1904 йылдың	164 060	^[15]
1905 йылдың	168 877	^[15]
1906 йылдың	173 283	^[15]
1907 йылдың	177 899	^[15]
1908 йылдың	180 722	^[15]
1909 йылдың	185 041	^[15]
1910 йылдың	190 092	^[15]
1911 йылдың	195 525	^[15]
1912 йылдың	200 462	^[15]
1913 йылдың	200 632	^[15]
1914 йылдың	195 867	^[15]
1915 йылдың	199 726	^[15]
1916 йылдың	206 073	^[15]
1917 йылдың	213 193	^[15]
1918 йылдың	211 421	^[15]
1919 йылдың	210 151	^[15]
1920 йылдың	206 299	^[15]
1921 йылдың	201 242	^[15]
1922 йылдың	200 289	^[15]
1923 йылдың	204 049	^[15]
1924 йылдың	206 719	^[15]
1925 йылдың	209 327	^[15]
1926 йылдың	214 959	^[15]
1927 йылдың	220 613	^[15]
1928 йылдың	230 476	^[15]

Йыл	Халыҡ һаны
1929 йылдың	240 202	^[15]
1930 йылдың	249 067	^[15]
1931 йылдың	257 478	^[15]
1932 йылдың	260 694	^[15]
1933 йылдың	264 043	^[15]
1934 йылдың	315 864	^[15]
1935 йылдың	317 157	^[15]
1936 йылдың	317 712	^[15]
1937 йылдың	318 926	^[15]
1938 йылдың	326 979	^[15]
1939 йылдың	333 984	^[15]
1940 йылдың	334 026	^[15]
1941 йылдың	336 531	^[15]
1942 йылдың	339 721	^[15]
1943 йылдың	345 819	^[15]
1944 йылдың	351 679	^[15]
1945 йылдың	357 381	^[15]
1946 йылдың	367 171	^[15]
1947 йылдың	377 087	^[15]
1948 йылдың	383 568	^[15]
1949 йылдың	386 003	^[15]
1950 йылдың	389 573	^[15]
1951 йылдың	396 260	^[15]
1952 йылдың	403 625	^[15]
1953 йылдың	408 544	^[15]
1954 йылдың	413 044	^[15]
1955 йылдың	417 351	^[15]
1956 йылдың	420 489	^[15]
1957 йылдың	426 349	^[15]
1958 йылдың	431 242	^[15]
1959 йылдың	434 080	^[15]
1960 йылдың	437 273	^[15]
1961 йылдың	439 322	^[15]
1962 йылдың	440 180	^[15]
1963 йылдың	439 090	^[15]
1964 йылдың	437 630	^[15]
1965 йылдың	433 865	^[15]
1966 йылдың	431 533	^[15]
1967 йылдың	430 594	^[15]
1968 йылдың	430 155	^[15]
1969 йылдың	425 117	^[15]
1970 йылдың	417 972	^[15]
1971 йылдың	412 169	^[15]
1972 йылдың	407 647	^[15]
1973 йылдың	401 577	^[15]

Йыл	Халыҡ һаны
1974 йылдың	396 261	^[15]
1975 йылдың	389 613	^[15]
1976 йылдың	382 999	^[15]
1977 йылдың	379 635	^[15]
1978 йылдың	376 447	^[15]
1979 йылдың	374 221	^[15]
1980 йылдың	370 618	^[15]
1981 йылдың	368 171	^[15]
1981 йылдың	366 040	^[16]
1982 йылдың	366 340	^[15]
1982 йылдың	363 449	^[16]
1983 йылдың	363 652	^[15]
1983 йылдың	356 665	^[16]
1984 йылдың	361 493	^[15]
1984 йылдың	354 525	^[16]
1985 йылдың	359 084	^[15]
1985 йылдың	351 545	^[16]
1986 йылдың	358 873	^[15]
1986 йылдың	349 549	^[16]
1987 йылдың	358 042	^[15]
1987 йылдың	346 879	^[16]
1988 йылдың	357 360	^[15]
1988 йылдың	345 159	^[16]
1989 йылдың	355 901	^[15]
1989 йылдың	342 861	^[16]
1990 йылдың	356 352	^[15]
1990 йылдың	341 276	^[16]
1991 йылдың	360 875	^[15]
1991 йылдың	343 267	^[16]
1992 йылдың	361 488	^[15]
1992 йылдың	345 235	^[16]
1993 йылдың	360 898	^[15]
1993 йылдың	343 045	^[16]
1994 йылдың	360 848	^[15]
1994 йылдың	342 872	^[16]
1995 йылдың	360 826	^[15]
1995 йылдың	343 869	^[16]
1996 йылдың	359 648	^[15]
1996 йылдың	341 250	^[16]
1997 йылдың	358 594	^[15]
1997 йылдың	338 594	^[16]
1998 йылдың	359 073	^[15]
1998 йылдың	336 821	^[16]
1999 йылдың	360 704	^[15]
1999 йылдың	336 822	^[16]

Йыл	Халыҡ һаны
2000 йылдың	360 980	^[15]
2000 йылдың	337 900	^[16]
2001 йылдың	362 042	^[15]
2001 йылдың	340 197	^[16]
2002 йылдың	364 558	^[15]
2002 йылдың	342 116	^[16]
2003 йылдың	364 528	^[15]
2003 йылдың	342 853	^[16]
2004 йылдың	364 977	^[15]
2004 йылдың	345 236	^[16]
2005 йылдың	366 809	^[15]
2005 йылдың	347 517	^[16]
2006 йылдың	370 062	^[15]
2006 йылдың	350 125	^[16]
2007 йылдың	376 815	^[15]
2007 йылдың	358 540	^[16]
2008 йылдың	380 499	^[15]
2008 йылдың	365 132	^[16]
2009 йылдың	382 906	^[15]
2009 йылдың	368 677	^[16]
2010 йылдың	371 633	^[16]
2010 йылдың	385 468	^[15]
2011 йылдың	390 082	^[15]
2011 йылдың	376 990	^[16]
2012 йылдың	380 777	^[16]
2012 йылдың	394 012	^[15]
2013 йылдың	398 575	^[15]
2013 йылдың	384 786	^[16]
2014 йылдың	400 028	^[17]
2014 йылдың	404 783	^[15]
2014 йылдың	391 359	^[16]
2015 йылдың	396 955	^[16]
2015 йылдың	410 404	^[15]
2016 йылдың	415 682	^[18]^[15]
2016 йылдың	402 762	^[16]
2018 йылдың	410 779	^[19]
2017 йылдың	409 241	^[16]
2017 йылдың	407 447	^[20]
2017 йылдың	423 310	^[15]
2018 йылдың	415 215	^[21]
2018 йылдың	428 737	^[15]
2018 йылдың	415 367	^[16]
2019 йылдың	434 008	^[15]
2021 йылдың	436 332	^[22]

Цюрих — Швейцарияның иң ҙур ҡалаһы. 2008 йылдың 31 мартына ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны 378 467 кеше тәшкил итә, шуларҙың 116 444-е (яҡынса 31 %) сит ил кешеләре^[23]. Иң күбе — Германия (26 184), Италия (13 720), Сербия һәм Черногориянан (10 739). 16088 кеше — Африка һәм Азия илдәре резиденттары^[23]. 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Цюрихтың һәм уның янындағы райондарҙың (Цюрих агломерацияһы) халҡы 1,08 млн кеше тәшкил иткән^[24].

Рәсми теле — немец теле. 2000 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, немец теле ҡала халҡының 77,7 % туған теле булып тора, артабан итальян теле (4,7 %) килә^[25].

Цюрихты йыш ҡына Швейцарияның иҡтисади һәм финанс баш ҡалаһы тип атайҙар^[26]^[27]. Бында күп кенә Швейцария банктары һәм страховкалау компанияларының штаб-фатиры һәм Швейцария фонд биржаһы урынлашҡан.

Цюрих 2011 йылда Бөйөк Британияның «Monocle» журналы мәғлүмәттәре буйынса донъяның иң яҡшы 25 ҡалаһы рейтингында икенсе урынды биләй (беренсе урында — Хельсинки, өсөнсө урында — Копенгаген)^[28]. Шул уҡ йылда Mercer халыҡ-ара консалтинг компанияһы баҫтырып сығарған донъяның иң хәүефһеҙ ҡалалары рейтингында Берн һәм Хельсинки менән 2 — 4-се урындарҙы бүлешә (беренсе урында — Люксембург)^[29].

Цюрихта төп транспорт сараһы — трамвайҙар. Бынан тыш, күп һанлы автобус һәм троллейбус маршруттары эшләй. Йәмәғәт транспорты һыҙаттары, ғәҙәттә, башҡа юл хәрәкәте һыҙаттарынан айырылып тора. Көтөү ваҡыты уртаса 8 — 10 минут тәшкил итә. Транспорт график буйынса ваҡытында йөрөй. Эш көндәре, шәмбе көндәре һәм байрамдар менән йәкшәмбе көндәре өсөн хәрәкәт графигы бар. Төн уртаһынан һуң даими маршруттарҙы төнгө автобустар алмаштыра, уларға билеттарҙы айырым алырға кәрәк.

Шәхси транспорттың иң популяр төрө — велосипед. Велосипедсылар өсөн ғәҙәттә махсус юлдар бүленгән, улар өсөн бик күп бушлай туҡталҡалар бар. Ҡала эсендә автомобилдәрҙе парковкалау күпселек осраҡта түләүле.

Цюрихта халыҡ-ара футбол ассоциациялары федерацияһының (ФИФА) һәм халыҡ-ара шайбалы хоккей федерацияһының (ИИХФ) штаб-фатирҙары урынлашҡан. Бында «Цюрих» һәм «Грассхоппер» футбол клубтары урынлашҡан, улар Швейцария чемпионатында 11 һәм 27 тапҡыр еңеү яулай. Ике клубтың да стадионы — яҡынса 30 000 кешене һыйҙырышы Летцигрунд.

Күп функциялы "Халленштадион"да спорт төрҙәре буйынса ҙур саралар үткәрелә, шул иҫәптән 1998 йылда хоккей буйынса донъя чемпионаты һәм 2006 йылда гандбол буйынса Европа чемпионаты. Халленстадион шулай уҡ популяр концерт майҙансығы булып тора. 2014 йылда еңел атлетика буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә.

Гросмюнстер
Фраумюнстер — ҡатын-ҡыҙҙар аббатлығы, ул Марк Шагал витраждары менән билдәле.
Изге Петр сиркәүе (Цюрих)
Линденхоф
Опера театры.
Ратуша.
Кунстхаус.
Утлиберг — Цюрихта тау.
Цюрих зоопаркы.
Банхофштрассе — сауҙа урамы.
Либфрауэнкирхе
Вайнплатц

Музейҙар

Швейцария милли музейы (Landesmuseum).
Динозаврҙар музейы (Sauriermuseum).
Сәнәғәт музейы (Industrieensemble Neuthal).
Бирменсдорф музейы (Dorfmuseum Birmensdorf).
Ҡуян һәм кроликтар музейы (Hasenmuseum).
Тарих музейы (Johannitermuseum).
Бюлах музейы (Ortsmuseum Bϋlach).
Дитикон музейы (Ortsmuseum Dietikon).
Трамвай музейы (Tram museum).
Хәҙерге сәнғәт музейы^[30].

Төнгө Цюрих панорамаһы

↑ Neue Daten zur Bevölkerung 2018 (билдәһеҙ).
↑ Agglomeration Cores of Swiss Confederation (билдәһеҙ).
↑ 2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking (билдәһеҙ). // mercer.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025.
↑ Helmreich JE. Diplomacy of Apology (билдәһеҙ). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано из оригинала 5 май 2007 года.
↑ Andres Kristol, Zürich ZH (Zürich) in: Dictionnaire toponymique des communes suisses — Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen — Dizionario toponomastico dei comuni svizzeri (DTS|LSG), Centre de dialectologie, Université de Neuchâtel, Verlag Huber, Фрауэнфельд/Штутгарт/Wien 2005, ISBN 3-7193-1308-5 und Éditions Payot, Lausanne 2005, ISBN 2-601-03336-3, p. 992f.
↑ «Zürcher Ortsnamen — Entstehung und Bedeutung» H. Kläuli, V. Schobinger, Zürcher Kantonalbank 1989, p. 109. (No ISBN).
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (нем.) — Bern: 1998.
↑ Statistik Schweiz - VZ 1850 — Федеральное статистическое управление.
↑ https://web.archive.org/web/20121117101039/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/02.html
↑ https://web.archive.org/web/20121117101056/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/03.html
↑ https://web.archive.org/web/20121117101110/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/04.html
↑ https://web.archive.org/web/20121117101127/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/05.html
↑ https://www.stadt-zuerich.ch/stadthaus.secure.html
↑ https://web.archive.org/web/20121114181327/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/01.html
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷ ¹⁸ ¹⁹ ²⁰ ²¹ ²² ²³ ²⁴ ²⁵ ²⁶ ²⁷ ²⁸ ²⁹ ³⁰ ³¹ ³² ³³ ³⁴ ³⁵ ³⁶ ³⁷ ³⁸ ³⁹ ⁴⁰ ⁴¹ ⁴² ⁴³ ⁴⁴ ⁴⁵ ⁴⁶ ⁴⁷ ⁴⁸ ⁴⁹ ⁵⁰ ⁵¹ ⁵² ⁵³ ⁵⁴ ⁵⁵ ⁵⁶ ⁵⁷ ⁵⁸ ⁵⁹ ⁶⁰ ⁶¹ ⁶² ⁶³ ⁶⁴ ⁶⁵ ⁶⁶ ⁶⁷ ⁶⁸ ⁶⁹ ⁷⁰ ⁷¹ ⁷² ⁷³ ⁷⁴ ⁷⁵ ⁷⁶ ⁷⁷ ⁷⁸ ⁷⁹ ⁸⁰ ⁸¹ ⁸² ⁸³ ⁸⁴ ⁸⁵ ⁸⁶ ⁸⁷ ⁸⁸ ⁸⁹ ⁹⁰ ⁹¹ ⁹² ⁹³ ⁹⁴ ⁹⁵ ⁹⁶ ⁹⁷ ⁹⁸ ⁹⁹ ¹⁰⁰ ¹⁰¹ ¹⁰² ¹⁰³ ¹⁰⁴ ¹⁰⁵ ¹⁰⁶ ¹⁰⁷ ¹⁰⁸ ¹⁰⁹ ¹¹⁰ ¹¹¹ ¹¹² ¹¹³ ¹¹⁴ ¹¹⁵ ¹¹⁶ ¹¹⁷ ¹¹⁸ ¹¹⁹ https://data.stadt-zuerich.ch/dataset/b90c0f3b-b400-4563-8ae1-5d06e4e98880/resource/19dd9141-1770-4fac-829f-4afe04d74d60/download/bev322od3222.csv
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷ ¹⁸ ¹⁹ ²⁰ ²¹ ²² ²³ ²⁴ ²⁵ ²⁶ ²⁷ ²⁸ ²⁹ ³⁰ ³¹ ³² ³³ ³⁴ ³⁵ ³⁶ ³⁷ ³⁸ https://www.pxweb.bfs.admin.ch/pxweb/fr/px-x-0102020000_201/-/px-x-0102020000_201.px/table/tableViewLayout2/?rxid=c5985c8d-66cd-446c-9a07-d8cc07276160
↑ https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/ueber_das_departement/medien/medienmitteilungen/2014/januar/140124a.html
↑ https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/ueber_das_departement/medien/medienmitteilungen/2017/170202b.html
↑ http://population.city/switzerland/zurich/
↑ https://statistik.zh.ch/internet/justiz_inneres/statistik/de/daten/gemeindeportraet_kanton_zuerich.html#a-content
↑ Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie Geschlecht und Gemeinde; Provisorische Jahresergebnisse; 2018 — Федеральное статистическое управление, 2019.
↑ https://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/statistik/themen/bevoelkerung.html#wohnbevoelkerung2021
↑ ¹ ² Официальный ежеквартальный отчёт
↑ Zurich — Switzerland — Information
↑ Официальный отчёт — состав населения (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история).
↑ Dominique Schärer. Zurich (Switzerland) There's a place for everyone in the streets (билдәһеҙ). Centre d'écologie Urbaine. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июля 2008. Архивировано 22 август 2011 года.
↑ For Zurich, new vibrancy in Switzerland's finance capital (билдәһеҙ). International Herald Tribune (17 июнь 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано из оригинала 25 июнь 2007 года.
↑ Британский журнал «Monocle» назвал Хельсинки лучшим городом мира (билдәһеҙ). Архивировано 12 июль 2025 года. // Агентство Finnfacts. — 14 июня 2011. (Тикшерелеү көнө: 16 июнь 2011)
↑ 2011 Quality of Living worldwide city rankings — Mercer survey // Mercer. — 29 ноября 2011. (инг.) (Тикшерелеү көнө: 1 декабрь 2011)
↑ Музей современного искусства Migros (билдәһеҙ). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 ғинуар 2018. Архивировано из оригинала 12 июль 2025 года.

Официальный сайт Цюриха (нем.)

Ҡалып:Столицы кантонов Швейцарии Ҡалып:Цюрих

[The_population_of_Switzerland-1] Neue Daten zur Bevölkerung 2018 (билдәһеҙ).

[2] Agglomeration Cores of Swiss Confederation (билдәһеҙ).

[3] 2019 QUALITY OF LIVING RANKING City Ranking (билдәһеҙ). // mercer.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025.

[4] Helmreich JE. Diplomacy of Apology (билдәһеҙ). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано из оригинала 5 май 2007 года.

[5] Andres Kristol, Zürich ZH (Zürich) in: Dictionnaire toponymique des communes suisses — Lexikon der schweizerischen Gemeindenamen — Dizionario toponomastico dei comuni svizzeri (DTS|LSG), Centre de dialectologie, Université de Neuchâtel, Verlag Huber, Фрауэнфельд/Штутгарт/Wien 2005, ISBN 3-7193-1308-5 und Éditions Payot, Lausanne 2005, ISBN 2-601-03336-3, p. 992f.

[6] «Zürcher Ortsnamen — Entstehung und Bedeutung» H. Kläuli, V. Schobinger, Zürcher Kantonalbank 1989, p. 109. (No ISBN).

[_71c30b3c25820188-7] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera (нем.) — Bern: 1998.

[_64412323951a98b8-8] Statistik Schweiz - VZ 1850 — Федеральное статистическое управление.

[_fb4889c4d719805b-9] ttps://web.archive.org/web/20121117101039/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/02.html

[_fe5a10d0ab46954f-10] ttps://web.archive.org/web/20121117101056/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/03.html

[_b9a19946fbc8fc87-11] ttps://web.archive.org/web/20121117101110/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/04.html

[_d0ead780feaeac63-12] ttps://web.archive.org/web/20121117101127/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/05.html

[_bea6c452fbb8dca3-13] ttps://www.stadt-zuerich.ch/stadthaus.secure.html

[_095a272797b842b7-14] ttps://web.archive.org/web/20121114181327/http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/150/03/01/00/01.html

[_605a9c651b25d5a5-15] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷ ¹⁸ ¹⁹ ²⁰ ²¹ ²² ²³ ²⁴ ²⁵ ²⁶ ²⁷ ²⁸ ²⁹ ³⁰ ³¹ ³² ³³ ³⁴ ³⁵ ³⁶ ³⁷ ³⁸ ³⁹ ⁴⁰ ⁴¹ ⁴² ⁴³ ⁴⁴ ⁴⁵ ⁴⁶ ⁴⁷ ⁴⁸ ⁴⁹ ⁵⁰ ⁵¹ ⁵² ⁵³ ⁵⁴ ⁵⁵ ⁵⁶ ⁵⁷ ⁵⁸ ⁵⁹ ⁶⁰ ⁶¹ ⁶² ⁶³ ⁶⁴ ⁶⁵ ⁶⁶ ⁶⁷ ⁶⁸ ⁶⁹ ⁷⁰ ⁷¹ ⁷² ⁷³ ⁷⁴ ⁷⁵ ⁷⁶ ⁷⁷ ⁷⁸ ⁷⁹ ⁸⁰ ⁸¹ ⁸² ⁸³ ⁸⁴ ⁸⁵ ⁸⁶ ⁸⁷ ⁸⁸ ⁸⁹ ⁹⁰ ⁹¹ ⁹² ⁹³ ⁹⁴ ⁹⁵ ⁹⁶ ⁹⁷ ⁹⁸ ⁹⁹ ¹⁰⁰ ¹⁰¹ ¹⁰² ¹⁰³ ¹⁰⁴ ¹⁰⁵ ¹⁰⁶ ¹⁰⁷ ¹⁰⁸ ¹⁰⁹ ¹¹⁰ ¹¹¹ ¹¹² ¹¹³ ¹¹⁴ ¹¹⁵ ¹¹⁶ ¹¹⁷ ¹¹⁸ ¹¹⁹ https://data.stadt-zuerich.ch/dataset/b90c0f3b-b400-4563-8ae1-5d06e4e98880/resource/19dd9141-1770-4fac-829f-4afe04d74d60/download/bev322od3222.csv

[_d41721435179a451-16] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷ ¹⁸ ¹⁹ ²⁰ ²¹ ²² ²³ ²⁴ ²⁵ ²⁶ ²⁷ ²⁸ ²⁹ ³⁰ ³¹ ³² ³³ ³⁴ ³⁵ ³⁶ ³⁷ ³⁸ https://www.pxweb.bfs.admin.ch/pxweb/fr/px-x-0102020000_201/-/px-x-0102020000_201.px/table/tableViewLayout2/?rxid=c5985c8d-66cd-446c-9a07-d8cc07276160

[_208e4f380df5ad75-17] ttps://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/ueber_das_departement/medien/medienmitteilungen/2014/januar/140124a.html

[_7c26c554a192f1d7-18] ttps://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/ueber_das_departement/medien/medienmitteilungen/2017/170202b.html

[_f6156f81b6732641-19] ttp://population.city/switzerland/zurich/

[_926dfe6c918df917-20] ttps://statistik.zh.ch/internet/justiz_inneres/statistik/de/daten/gemeindeportraet_kanton_zuerich.html#a-content

[_9804dd3bd2d4347a-21] Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie Geschlecht und Gemeinde; Provisorische Jahresergebnisse; 2018 — Федеральное статистическое управление, 2019.

[_bee88ae186ed525b-22] ttps://www.stadt-zuerich.ch/prd/de/index/statistik/themen/bevoelkerung.html#wohnbevoelkerung2021

[quartalsweise-23] ¹ ² Официальный ежеквартальный отчёт

[24] Zurich — Switzerland — Information

[25] Официальный отчёт — состав населения (билдәһеҙ) (недоступная ссылка — история).

[26] Dominique Schärer. Zurich (Switzerland) There's a place for everyone in the streets (билдәһеҙ). Centre d'écologie Urbaine. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июля 2008. Архивировано 22 август 2011 года.

[27] For Zurich, new vibrancy in Switzerland's finance capital (билдәһеҙ). International Herald Tribune (17 июнь 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2025. Архивировано из оригинала 25 июнь 2007 года.

[28] Британский журнал «Monocle» назвал Хельсинки лучшим городом мира (билдәһеҙ). Архивировано 12 июль 2025 года. // Агентство Finnfacts. — 14 июня 2011. (Тикшерелеү көнө: 16 июнь 2011)

[29] 2011 Quality of Living worldwide city rankings — Mercer survey // Mercer. — 29 ноября 2011. (инг.) (Тикшерелеү көнө: 1 декабрь 2011)

[30] Музей современного искусства Migros (билдәһеҙ). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 ғинуар 2018. Архивировано из оригинала 12 июль 2025 года.

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

Цюрих

Тарихы

Этимологияһы

Физик-географик ҡылыҡһырлама

Халҡы

Иҡтисады

Транспорты

Спорт

Иҫтәлекле урындары

Музейҙар

Туғандаш ҡалалар

Иҫкәрмәләр

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар