Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ғатаулла Әбделмаликов

Ғатаулла Әбделмалиҡ улы Әлибаев (Ғатаулла Әбделмаликов булараҡ билдәле; рус. Гатау́лла Абдулмали́кович Алиба́ев; 1836 йылдың, Вәлит, Орск өйәҙе, Ырымбур губернаһы, Рәсәй империяһы — 1914 йылдың, Вәлит, Орск өйәҙе, Ырымбур губернаһы, Рәсәй империяһы) — башҡорт дини эшмәкәре, ишан, суфыйлыҡ тарафдары, Нәҡшбәндиә ордены мосолман дин белгесе-ғалимы[1][2][3].

Биографияһы

Ғатаулла Әбделмаликов 1836 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Түңгәүер улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының) Вәлит тыуған[1][3]. Башҡорттарҙың Ялан-Түңгәүер (көньяҡ Түңгәүер) ырыуынан сыҡҡан[4].

Ғ. Әбделмаликов башланғыс дини белемде тыуған Вәлит ауылы мәктәбендә алған[1]. Артабан З. Рәсүлев менән бергә Истанбулда (Ғосман империяһы) уҡыуын дауам иткән, унда Нәҡшбәндиә суфый ҡәрҙәшлеге тәғлимәтен уҡытыуға ижаза (рөхсәт) алған[1][3].

Тыуған яғына ҡайтҡас, Ғ. Әбделмаликов Вәлит ауылында үҙенең мәҙрәсәһен асҡан, унда ислам тәфсиренең нигеҙҙәрен һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәтенең суфый тәғлимәтен уҡытҡан[1][2][3].

1870-се йылдар башында Ғатаулла Әбделмаликов билдәле мосолман дин белгесе һәм ағартыусы Зәйнулла Рәсүлев менән берлектә әүҙем дини-вәғәз эшмәкәрлеген алып барған, был, властар фекеренсә, Башҡортостандағы дәүләт социаль-иҡтисади сәйәсәтенә ҡаршы килгән[5][6].

1872 йылда Ғ. Әбделмаликов һәм З. Рәсүлев уларҙы бидғәттә (исламдағы яңылыҡтар) ғәйепләгән ортодоксаль дин әһелдәренең доноснары буйынса ҡулға алынған[1][7]. Златоуст төрмәһендә һигеҙ ай тотҡандан һуң улар Ырымбур губернаһынан ҡыуылған[6].

1873 йылдың ғинуарында Ғ. Әбделмаликов һәм З. Рәсүлев полиция күҙәтеүе аҫтында Вологда губернаһының Никольск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелгән[6][8]. Ғ. Әбделмаликовтың һөргөнө 1873 йылдан 1881 йылға тиклем дауам иткән[1].

Һөргөндән ҡайтҡас, Ғ. Әбделмаликов тыуған Вәлит ауылында уҡытыу эшмәкәрлеген дауам иткән[2].

Ғ. Әбделмаликов хаж (Мәккәгә зиәрат) ҡылған[1].

Ғ. Әбделмаликов 1914 йылда Вәлит ауылында вафат булған[1][2].

Ижады

Ғ. Әбделмаликов XIX быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда мосолман мәғарифын реформалауҙа әүҙем ҡатнашҡан[1][5].

З. Рәсүлев менән берлектә Ғ. Әбделмаликов мосолман мәғарифын алыу баҫҡыстары буйынса реформа концепцияларын эшләгән: мәктәптәр (башланғыс дини мәктәп) һәм мәҙрәсәләр (урта дини мәктәп)[9].

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге

Истанбулдан ҡайтҡас, Ғ. Әбделмаликов Вәлит ауылында мәҙрәсә асҡан, унда Нәҡшбәндиә суфый ҡәрҙәшлеге тәғлимәтен уҡытҡан[1][2].

Үҙенең мәҙрәсәһендә Ғ. Әбделмаликов уҡыусыларға ислам тәфсиренең, шәриғәттең нигеҙҙәрен һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәтенең суфый ғәмәлдәрен өйрәткән[10].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Ғ. Әбделмаликов башҡорт халҡының күренекле дини әһеле, суфыйлыҡ эйәрсене һәм исламда Нәҡшбәндиә ордены ишаны булған[1][2].

Ғ. Әбделмаликов З. Рәсүлев менән берлектә башҡорттар, татарҙар һәм ҡаҙаҡтар араһында дини-вәғәз эшмәкәрлеген алып барған[5][8].

Хәтер

Ғ. Әбделмаликов әүлиә (исламда изге, тәҡүә кеше) булараҡ танылыу алған, дауалау менән шөғөлләнгән, бының өсөн халыҡ араһында хөрмәт ителгән[1][2][3].

Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының Вәлит ауылында, Ғ. Әбделмаликов тыуған һәм йәшәгән ерҙә, уның күренекле башҡорт дини әһеле һәм мосолман ғалимы булараҡ хәтере һаҡлана[2][11].

Ғаиләһе

Уның атаһы Әбделмалик (Әлибаев фамилияһы) исемен йөрөткәне билдәле[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Абдельмаликов Гатаулла. Энциклопедия Башкортостана. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 История деревни Валитово Хайбуллинского района Республики Башкортостан. Башкирский государственный университет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 The Concept of Traditional Islam in Modern Islamic Discourse in Russia (ингл.). Center for Advanced Studies. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  4. ↑ История деревни Валитово Хайбуллинского района Республики Башкортостан. Башкирский государственный университет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Рабочая программа дисциплины. Башкирский государственный педагогический университет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Зайнулла Расулев: 175-летие со дня рождения. Суфийский центр Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  7. ↑ Зайнулла Расули (1833–1917) или последний «духовный король татар». Институт истории им. Ш. Марджани. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  8. ↑ 1 2 Гонения, тюрьма, ссылка: как Зайнулла Расулев стал духовным лидером российских мусульман. Islam-Today. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  9. ↑ Проект реформы мусульманского образования. Исламский журнал. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  10. ↑ Накшбандия. Исламология. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.
  11. ↑ Деревня Валитово (Хайбуллинский р-н Башкирии). Посреди России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Ризаитдин бин Фәхретдин. Шәйех Зәйнулла хәзрәтнең тәржемәи хәле. Ырымбур, 1917.
  • The Concept of Traditional Islam in Modern Islamic Discourse in Russia / Edited by Renat Bekkin. Sarajevo: Center for Advanced Studies, 2020. 291 p. ISBN 978-9926-471-21-7.

Һылтанмалар

Категориялар