Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы

Мөхлис Суфиян улы Үтәбаев (рус. Мухлис Суфьянович Утябаев; 1888 йылдың 5 феврале, Буранбай ауылы, Ырымбур губернаһы — 1970 йылдың 28 декабре, Буранбай ауылы, Башҡорт АССР-ы) — совет башҡорт дини эшмәкәре, Буранбай ауылы муллаһы, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре[1][2]. 1930 йылдарҙағы сәйәси репрессия ҡорбаны, аҡланған[1][3].

Тормош юлы

1888 йылдың 5 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Иҫке-Кинйәбулат ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Буранбай ауылы)[1][2]. Сәйәси репрессия ҡорбандарының «Асыҡ исемлек» мәғлүмәт базаһында, Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабына нигеҙләнеп, тыуған йылы итеп 1879 күрһәтелгән[3]. Милләте — башҡорт[3].

Башланғыс дини белемде Таулыҡай мәҙрәсәһендә ала, һуңынан Троицк ҡалаһындағы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен тамамлай[1][4]. Төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен белгән, ошо телдәрҙә иркен яҙған, Беренсе донъя һуғышы фронтында рус телен дә үҙләштергән[1][2][4].

Беренсе донъя һуғышының хәрби хәрәкәттәрендә инженер-сапёр ғәскәрҙәре составында ҡатнаша; Киевта, Брестта һәм Варшавала була[4]. Октябрь революцияһынан һуң Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла һәм уның етәксеһе Вәлидов Әхмәтзәки Вәлидовтың Башҡортостандың милли-территориаль автономияһы тураһындағы идеяларын хуплай[1][4]. 1919—1920 йылдарҙа кантон башҡарма комитетының сәркәтибе һәм Башҡорт АССР-ы Бөрйән-Түңгәүер кантоны рәйесе вазифаларын биләй[1][2][4]. 1914 йылға тиклем — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Йәрмөхәмәт ауылы мәҙрәсәһендә, ә 1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Ейәнсура кантоны мәктәптәрендә уҡыта[1][2][4]. Беренселәрҙән булып колхозға инә һәм ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана[4].

1931 йылда Мөхлис Суфиян улы Үтәбаевтарҙың мөлкәте тартып алына, ул ғаиләһе менән Иркутск өлкәһенә, Черемхово ҡалаһы районына махсус һөргөнгә ебәрелә[1][5][4]. Һөргөндәге махсус биләмәлә биш балаһы һәм ҡатыны вафат була[5][4].

1937 йылдың 10 декабрендә Граждандар һуғышы йылдарында Әхмәтзәки Вәлидов менән элекке бәйләнештәре өсөн РСФСР Енәйәт кодексының 58-се статьяһы 10-сы пункты буйынса ҡулға алына һәм ун йылға иркенән мәхрүм ителә[3][5][4]. Язаны Свердловск өлкәһе холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында үтә[1][5]. 1941 йылда иреккә сыға[1]. «Асыҡ исемлек» мәғлүмәттәре буйынса, 1991 йылдың 18 октябрендә аҡлана; Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса, ҡулға алыу буйынса — 1993 йылда, ә мөлкәтте тартып алыу һәм һөргөн буйынса 1994 йылда аҡлана[3][1].

1947 йылдан, һөргөндән ҡайтҡас, Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Буранбай ауылындағы В. И. Ленин исемендәге колхозда эшләй; шул уҡ ваҡытта тыуған ауылында мулла була[1][4].

1970 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Буранбай ауылында 83-сө йәшендә вафат була[1].

Хәтер

Тыуған ауылы Буранбайҙа мәсет уның исемен йөрөтә[1].

Ғаиләһе

Атаһы — Суфиян (Суфьян) Үтәбаев, ауыл муллаһы булған һәм хаж ҡылған[5]. Мөхлис Үтәбаев ете бала атаһы; уларҙың бишәүһе Иркутск өлкәһенә Черемхово янындағы махсус биләмәгә һөргөн йылдарында вафат була, шунда уҡ ҡатыны ла үлә[5][4]. Иҫән ҡалған балалары араһында — ҡыҙы Маһруй, шулай уҡ кесе ҡыҙы Маһинур Үтәбаева (1930—2013) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, 2001—2013 йылдарҙа Башҡортостандың сәйәси репрессия ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, «Тере тарих» китабы авторы[5][4][2]. Мөхлис Үтәбаевтың яҡын туғаны — башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы Әхмәр Үтәбаев[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Утябаева М. М. Утябаев Мухлис Суфьянович. Башкирская энциклопедия. Академия наук Республики Башкортостан (17 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Известные люди Баймакского района. Централизованная библиотечная система Баймакского района. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Утябаев Мухлис Суфиянович (1879). Открытый список. Международное общество «Мемориал». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Романов В. Она посвятила жизнь защите прав людей (К 85-летию со дня рождения педагога и общественного деятеля Магинур Утябаевой). Башинформ. Информационное агентство «Башинформ» (17 ноябрь 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Алламуратова Л. Х. Живая память. Раскулаченные из Баймакского района Башкирской АССР в Иркутской области. Всероссийский конкурс молодых историков «Наследие предков — молодым» (2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 август 2026.

Литература

  • Утябаева М. М. Живая память. — Уфа, 2009.

Ссылки

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар