Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Вәлиев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы, Әкрәм Вәли (рус. Акрам Вали, Акрам Мухаррямович Валиев; 1908 йылдың 28 июле [10 авгусы] , Аблай ауылы, Өфө губернаһы — 1963 йылдың 19 марты, Өфө) — совет башҡорт яҙыусыһы, шағиры һәм тәржемәсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1937 йылдан Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Беренсе аҙымдар», «Май ямғыры» һәм «Гөлйемеш сәскәһе» романдарының, шулай уҡ күп һанлы шиғыр һәм хикәйәләр йыйынтыҡтарының авторы[1][2].

Тормош юлы

Акрам Вали 1908 йылдың 28 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала[2]. 1932 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1932 йылдан 1934 йылға тиклем Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң Башҡортостан китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй, Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе вазифаһын биләй. 1939 йылда китап нәшриәтендә мөхәррир, ә 1940 йылда СССР Яҙыусылар союзы сәркәтибе вазифаһына тәғәйенләнә[1].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Һуғыштан һуң Башгосиздатта эшләүен дауам итә. 1953 йылдан 1955 йылға тиклем «Әҙәби Башҡортостан» (хәҙерге «Ағиҙел») журналының яуаплы мөхәррире була.

1963 йылдың 19 мартында Өфөлә вафат була[1].

Әҙәби ижады

Ә Вәлиҙең тәүге әҫәре — «Яратам» тигән очеркы 1928 йылда «Сәсән» журналында баҫыла. 1931 йылда уның «Көс» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә. «Башҡортостан, һиңә йырлайым!» поэмаһында ул индустриализация һәм коллективизация осоро Башҡортостанының шиғри образын тыуҙыра. Ил тормошондағы үҙгәрештәр һәм яңырыу уның «Лирик йырҙар», «Бәхетле ил», «Тормош» йыйынтыҡтарына ингән шиғырҙарында сағылыш таба. 1930-сы йылдар аҙағында яҙыусы ижадында тормошто объектив сағылдырыуға күсеш күҙәтелә, лирикала фәлсәфәүи мотивтар барлыҡҡа килә.

Проза өлкәһендә Ә. Вәли 1940 йылда сыҡҡан «Мин Алыҫ Көнсығыштан» хикәйәләр йыйынтығы менән дебют итә. Был хикәйәләрҙә совет сик һаҡсыларының образдары булдырыла.

1952 йылда «Беҙҙең яҡ егеттәре» повесы нигеҙендә «Беренсе аҙымдар» романы яҙыла. 1954 йылда роман башҡорт телендә, ә 1955 йылда рус телендә баҫыла. Әҫәр 1920—1930-се йылдарҙа башҡорт интеллигенцияһының яңы быуыны формалашыуына арналған[1].

1958 йылда «Май ямғыры» романы (рус телендәге тәржемәһе — 1960), ә 1963 йылда «Гөлйемеш сәскәһе» романы баҫыла. Был ике әҫәр 1950—1960-сы йылдарҙағы башҡорт ауылы тормошона арналған дилогияны тәшкил итә[2].

Ә. Вәли тәржемәсе булараҡ та билдәле. Ул А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, В. М. Гаршин һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә[1]. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яҙыусы балалар әҙәбиәте өлкәһендә әүҙем эшләй, «Дүрт миҙгел», «Йәшел дуҫтар», «Ҡояш аҫтында һәм күләгәлә» һәм башҡа китаптар ижад итә[2].

Наградалар

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ә. Вәли Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән[1][2].

Хәтер

Өфөлә яҙыусы йәшәгән йортта (Октябрь Революцияһы урамы, 9) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[1]. Ә. Вәли исеме менән Өфөлә һәм уның тыуған ауылы Аблайҙа урамдар аталған[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Вали Акрам Мухаррямович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Он оставил глубокий след в башкирской литературе. Башинформ (28 июль 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 август 2026.

Әҙәбиәт

Башкирская энциклопедия. — Уфа.

Киреев А. Заметки о башкирской прозе // Дружба народов. — 1958. — № 8.

Агуренко Б. На верном пути // Дон. — 1961. — № 7.

Сафуанов С. Г. Вали Акрам Мухаррямович // Башкирская энциклопедия. — 2019.

Һылтанмалар

Вали Акрам Мухаррямович в Башкирской энциклопедии

Он оставил глубокий след в башкирской литературе // Башинформ, 28 июля 2013

Категориялар