Өлкән лейтенант
Өлкән лейтенант (рус. Старший лейтенант; франц. lieu tenant «урынбаҫар»; lieu «урын» + tenant «биләүсе», һөйләү телендә старлей) — чин, хәрби звание кесе офицерҙар составына ҡараған звание, күп дәүләттәрҙең, шул иҫәптән Рәсәйҙең, ҡораллы көстәрендә ҡулланыла[1][2].
Рәсәй империяһында 1909—1911 йылдарҙа хәрби-диңгеҙ чины IX классҡа ҡараған, ә 1912 йылдан — VIII классҡа. Был чин тик флотта ғына булған. Ул пехоталағы капитан, кавалериялағы ротмистр, казак ғәскәрҙәрендәге есаул һәм граждан хеҙмәтендәге коллеж асессоры чиндарына тура килгән. Хәҙерге ваҡытта — кесе офицерҙар званиеһы, лейтенанттан юғары һәм капитан-лейтенанттан (Хәрби-диңгеҙ флотында) йәки капитандан (ҡалған ғәскәр төрҙәрендә) түбән тора.
Октябрь социалистик революцияһынан һуң был звание бөтөрөлә. Ул яңынан РККАла 1935 йылдың ноябрендә индерелә. 1943 йылдың ғинуарына тиклем петлицаларҙа өс «кубарь» менән билдәләнә. 1943 йылдың ғинуарынан — бер просветлы погондарҙа өс йондоҙ (өсмөйөш рәүешендә урынлашҡан). Хәҙерге Рәсәй Ҡораллы көстәрендә һаҡлана. Революцияға тиклемге поручик (рус.)баш. чинына тап килә[3].
Гвардия частарында йәки гвардия карабында хеҙмәт иткән хәрби хеҙмәткәрҙең званиеһы алдында «гвардия» һүҙе өҫтәлә.
Хәрби иҫәп һөнәре буйынса юридик йәки медицина профилле булған хәрби хеҙмәткәрҙең йәки граждандарҙың званиеһына ярашлы рәүештә «юстиция» йәки «медицина хеҙмәте» һүҙҙәре өҫтәлә.
Запаста булған йәки отставкалағы граждандарҙың званиеһына «запас» йәки «отставкала» һүҙҙәре өҫтәлә.
Погондарҙа өлкән лейтенанттың йондоҙҙары түбәндәгесә урынлаша: ике йондоҙ — погондың оҙонлоҡ буйы һыҙығының ике яғында, өсөнсөһө — уларҙан юғарыраҡ, урта буй ось һыҙығында. Йондоҙҙарҙың диаметры — 14 мм. Улар үҙәктәре араһында яҡынса 29 мм булған тигеҙ яҡлы өсмөйөш барлыҡҡа килтерә. Погондың өҫкө өлөшөндә төймә урынлаша.
Ҡайһы берҙә ҡыҫҡартылған «старлей» атамаһы ла ҡулланыла[4].
Рәсәй империяһында, СССР-ҙа һәм Рәсәй Федерацияһында өлкән лейтенанттың айырма билдәләре өлгөләре
| Хәрби звание |  Рәсәй империяһы армияһы
|
 Рәсәй империяһы флоты
|
 РККА СССР |
 Совет Армияһы | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Петлицала знак погонда |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |||||||||||
| Поручик (до 1917) |
Погонда (1909—1917) |
Взвод командиры (1919—1924) |
Петлицалағы билдә К3 (1924—1935) |
… (1935—1943) |
… ВВС (1935—1943) |
погонда ВВС (1943—1955) |
… ялан формаһы Ҡоро ер ғәскәрҙәре (1943—1955) |
… СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты (1943—1955) |
… пaрад формаһы СВ (1955—1991) |
… BBC (1955—1991) | |
| Чин | .svg){kind=small} Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Погон нарукавный знак |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
| Погон Рәсәйҙең Һауа-десант ғәскәрҙәре, Рәсәйҙең Космик ғәскәрҙәре (1994—2010) |
… пaрад формаһы Рәсәйҙең Хәрби-Һауа көстәре, ВДВ, КВ (1994—2010) |
… ВВС (1994—2010) |
… СВ, Рәсәйҙең Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре (1994—2010) |
… пaрад формаһы СВ, РВСН (1994—2010) |
… көндәлек форма ВМФ (1994—2010) |
… көндәлек форма аҡ күлдәк менән ВМФ (1994—2010) |
… ялан формаһы (1994—2010) |
… көндәлек форма ВМФ (2010 йылдан) |
… пaрад формаһы ВМФ (2010 йылдан) |
… ВМФ-тың ҡулса билдәһе |
… Рәсәй полицияһында СМВЧ |
… ВB МВД | |
| Кесерәк хәрби звание: Лейтенант |
Өлкән лейтенант (СВ, ВВС/ПВО, ВДВ һәм Хәрби-Диңгеҙ флоты) |
Юғарыраҡ хәрби звание: Капитан-лейтенант 
|
Капитан 
|
Германияла өлкән лейтенант
Германияның Кайзер армияһында обер-лейтенант званиеһы 1871 йылда индерелә. Уға тиклем ошо чинға тура килгән офицер «премьер-лейтенант» (Premierlieutenant) тип аталған.
1888 йылдан айырма билдәһе итеп погондарҙа дүрт осло бер йондоҙ һәм төймә тирәләй уралған аҡ (1903 йылдан — көмөш) бау ҡулланылған, ләкин штаб-офицерҙар погондарынан айырмалы рәүештә «толом» итеп үрелмәгән.
АҠШ
АҠШ армияһының ҡоро ер ғәскәрҙәре, диңгеҙ пехотаһы һәм хәрби-һауа көстәрендә беренсе лейтенант — кесе офицерҙар составының икенсе званиеһы, Рәсәйҙәге өлкән лейтенантҡа тиң. Был звание Икенсе лейтенант менән капитан араһында тора.
Икенсе лейтенант, ҡағиҙә булараҡ, ҡоро ер ғәскәрҙәрендә 18 ай хеҙмәт иткәндән һуң, ә хәрби-һауа көстәрендә һәм диңгеҙ пехотаһында — 24 айҙан һуң беренсе лейтенант званиеһына күтәрелә.
Ике лейтенант званиеһы араһындағы айырма, нигеҙҙә, хеҙмәт тәжрибәһе һәм эш хаҡы кимәле менән бәйле.
Башҡа илдәр
Өлкән лейтенантҡа тиң булған башҡа илдәрҙәге званиелар:
- Австрия: Oberleutnant
- Армения: ավագ լեյտենանտ
- Азербайджан: Baş Leytenant
- Албания: Toger
- Ангола: Primeiro Tenente
- Ғәрәп телендә һөйләшкән илдәр, Төньяҡ Африкалағы боронғо француз колонияларынан башҡа: Mulazim Awwal
- Аргентина: Teniente Primero (ҡоро ер ғскәрҙәре); Primer Teniente (Хәрби һауа көстәре)
- Афғанстан: Lomri Baridman'
- Белоруссия: старший лейтенант; старшы лейтэнант
- Бельгия: Lieutenant (Французский); Luitenant (Нидерланд)
- Болгария: Старши лейтенант
- Босния һәм Герцеговина: Poručnik
- Бразилия: Primeiro Tenente
- Бутан: Deda Gom
- Венгрия: Főhadnagy
- Вьетнам: Thượng úy
- Дания: Premierløjtnant
- Доминика Республикаһы: Primer Teniente
- Германия: Oberleutnant
- Греция: Ypolokhagos (сухопутные войска); Yposminagos (хәрби һауа көстәре)
- Грузия: უფროსი ლეიტენანტი (Up’rosi Leytenanti)
- Израиль: סגן (Segen)
- Индонезия: Letnan Satu
- Иран: Sotvan Yekom (фарс. ستوان یكم)
- Ирландия: Lieutenant; Lefteanant
- Италия: Tenente
- Кабо-Верде: Primeiro Tenente
- Ҡаҙағстан: Аға Лейтенант
- Камбоджа: Ak-no-say-ney-tor
- Ҡытай: 上尉 (Shàngwèi)
- Ҡырғыҙстан: улук лейтенант
- Китай династии Цин: 副軍校 (Fù jūn xiào)
- Төньяҡ Корея һәм Көньяҡ Корея: 중위 (Jungwi)
- Куба: Primer Teniente
- Кипр: Ypolokhagos (сухопутные войска); Yposminagos (военно-воздушные силы)
- Лаос: Roithõäkäd
- Латвия: Virsleitnants
- Литва: Vyresnysis Leitenantas
- Люксембург: Premier Lieutenant
- Малайзия: Leftenan
- Македония Республикаһы: Поручник
- Мозамбик: Tenente
- Непал: Upa-Senani
- Нидерланды: Eerste Luitenant
- Никарагуа, Парагвай һәм Уругвай: Teniente Primero
- Норвегия: Løytnant
- Пакистан: Lieutenant (сухопутные войска)
- Польша: Porucznik
- Португалия: Tenente
- Румыния: Locotenent (современный); Locotenet-Major (Варшава Килешеүе Ойошмаһы)
- Сербия: Поручник
- Словакия: Nadporučík
- Словения: Nadporočnik
- Испания һәм башҡа испан телендә һөйләшкән илдәр, Аргентина, Куба, Доминика Республикаһы, Никарагуа, Парагвай һәәм Уругвайҙан башҡа: Teniente
- Суринам: Luitenant
- Таджикистан: Лейтенанти калон
- Таиланд: Roi Tho
- Тайвань: 中尉(Chungwei)
- Тунис: Moulazem Awal (ғәр. ملازم أول)
- Төркиә: Üsteğmen
- Украина: Старший Лейтенант
- Үзбәкстан: Катта Лейтенант
- Финляндия: Luutnantti
- Франция һәм башҡа француз телле илдәр: Lieutenant (хәрби һауа көстәре, ҡоро ер ғәскәрҙәре), Enseigne de vaisseau de première classe (хәрби диңгеҙ көстәре)
- Хорватия: Natporučnik
- Чехия: Nadporučík
- Чехословакия: Nadporučík
- Швеция: Löjtnant
- Швейцария: Oberleutnant
- Эстония: Leitnant
- Югославия: Поручник
- Япония: 二等陸尉(Nitō Rikui) (йәки Nii) (хәҙерге исеме); 中尉(Chūi) (тарихи исеме)
Айырыу билдәләре
Иҫкәрмәләр
- ↑ Старший лейтенант — что означает термин, использование и роль в историческом контексте. famiry.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.
- ↑ Воинские звания Вооружённых Сил Российской Федерации. Научно-образовательный портал «Большая российская энциклопедия». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 апрель 2026.
- ↑ История происхождения воинских званий. РИА Новости. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.
- ↑ Каланов, 2011
Әҙәбиәт
- Чаропка Станіслаў. Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ (белор.) // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. / Гл. ред. В. А. Космач. — Витебск: Международный университет МИТСО, 2012.
- Каланов Н. А. Морской жаргон һүҙлеге. — М.: Моркнига, 2011. — 313 с. — ISBN 978-5-9906698-5-7..