Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бессонов Александр Григорьевич

Александр Григорьевич Бессонов (рус. Бессонов Александр Григорьевич; 1848 йылдың 14 декабре, Киров ҡалаһы — 1917 йылдың, Киров өлкәһе) — рус тел белгесе, этнограф, ағартыусы һәм фольклорсы. Рус география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1909).

Биографияһы

1848 йылда Вятка губернаһының Вятка ҡалаһында тыуған.

Вятка дини семинарияһын тамамлағандан һуң Ҡазан дини академияһына уҡырға инә һәм уның дини тәғлимәт бүлеген 1877 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Вятка губернаһында һәм Ҡазанда халыҡ уҡытыусыһы булып эшләй, Ырымбур татар уҡытыусылар мәктәбендә уҡыта.

1882 йылдан алып Ырымбур губернаһы мәктәптәре һәм халыҡ училищелары инспекторы булып хеҙмәт итә[1]. 1909 йылдан Вятка губернаһының Күкарка биҫтәһендә семинария директоры вазифаһын башҡара. Башҡорт, ҡаҙаҡ, татар һәм удмурт телдәрен иркен белгән.

Башҡорт телен тәүгеләрҙән булып өйрәнеүселәрҙең береһе, «Башҡорттар өсөн әлифба» («Букварь для башкиръ») китабы авторы булараҡ билдәле. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында башҡорт өйәҙҙәрендә күп һанлы башҡорт халыҡ әкиәттәрен яҙып ала, уларҙы рус теленә тәржемә итә һәм 1909 йылда Рус география йәмғиәтенә тапшыра.

А. Г. Бессонов тере саҡта башҡорт әкиәттәре баҫылып сыҡмай. Улар 1941 йылда ғына күренекле төркиәтсе, профессор Н. К. Дмитриев тырышлығы менән айырым китап булып донъя күрә. Н. К. Дмитриев был йыйынтыҡҡа тәрән ғилми тасуирлама бирә, башҡорт фольклорының жанр үҙенсәлектәре һәм поэтикаһы буйынса ҡиммәтле фекерҙәрен әйтә.

Ғилми һәм фольклор мираҫы

Йылы Хеҙмәттең / йыйынтыҡтың исеме Төрү Иҫкәрмә
1907 «Башҡорттар өсөн әлифба» («Букварь для башкир») Уҡыу ҡулланмаһы Башҡорт халыҡ мәктәптәре өсөн тәүге уҡыу баҫмаларының береһе.
1909 «Башҡорт, татар һәм ҡырғыҙ әкиәттәренең ҡулъяҙма йыйынтығы» Фольклор архивы Рус география йәмғиәтенә тапшырылған; РГЙ-ның Бәләкәй алтын миҙалына лайыҡ булған.
1941 «Башҡорт халыҡ әкиәттәре» («Башкирские народные сказки») Академик баҫма Өфөлә И. Ю. Крачковский редакцияһында һәм Н. К. Дмитриевтың һүҙ башы менән нәшер ителгән.

Ҡыҙыҡлы факттар

Этнографик һәм фольклор материалдарын эҙләп, Александр Григорьевич ауылдан ауылға йәйәү йөрөгән, иң төпкөл һәм алыҫ райондарға тиклем барып еткән. Был сәйәхәттәре ваҡытында улус һәм ауыл власы вәкилдәренең, шәхесен һәм ауылдарҙы урап йөрөү маҡсатын асыҡлау өсөн, юлаусыны тотоп полиция участкаһына алып килеү осраҡтары ла йыш булған.

Әкиәттәрҙән һәм риүәйәттәрҙән тыш, ғалим башҡорт халҡының традицион тормошона ҡараған ҡиммәтле этнографик мәғлүмәттәрҙе һәм көнкүреш үҙенсәлектәрен йыйған.

Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

  • Рус география йәмғиәтенең Бәләкәй алтын миҙалы (1909) — әкиәттәр, риүәйәттәр һәм легендалар ҡулъяҙма йыйынтығы өсөн.

Хәтер

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Псәнчин В. Ш. Бессонов Александр Григорьевич (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы. «Башҡорт энциклопедияһы» ДАУ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июль 2026.

Әҙәбиәт

  • Башкирские народные сказки / Запись и пер. А. Г. Бессонова; под ред. И. Ю. Крачковского; вступ. ст. и прим. Н. К. Дмитриева. — Уфа: Башгосиздат, 1941. — 368 с.
  • Муратов С. Н. Башкирская сказка в записи А. Г. Бессонова из рукописного собрания Института востоковедения АН СССР // История, культура, языки народов Востока. — М.: Наука, 1970.
  • Самойлович А. Н. О рукописном собрании татарских, киргизских и башкирских сказок А. Г. Бессонова // Отчёт Императорского Русского географического общества за 1909 г. — СПб., 1910.

Һылтанмалар

Категориялар