Тау училищеһы

1773 йылдың 21 октябрендә (хәҙерге стиль менән 1 ноябрендә) Императрица Екатерина II файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, металлургия һәм металл эшкәртеү производстволары буйынса белгестәр әҙерләү өсөн Тау училищеһы булдырыу тураһындағы Сенат ҡарарын раҫлай^[1]. Был дата Тау университетының ғына түгел, ә Рәсәй империяһының бөтә юғары техник белем биреүенең башланған көнө була. 1774 йылдың 9 (20) июлендә Тау училищеһын асыу тантанаһы үтә^[2].

Башта Тау училищеһын граф П. Б. Шереметевтан һатып алынған Неваның яр буйындағы Васильевский утрауында (рус.)баш. урынлашҡан ике бинала урынлаштыралар.

Училищеға нигеҙ һалыуға туранан-тура сәбәп булып Пермь мәғдән сәнәғәтсеһе башҡорт Исмәғил Тасимовтың тәҡдиме тора, ул 1771 йылда Берг-коллегияға ҡаҙна баҡыр рудниктарын эшкәртеүгә рөхсәт һорап һәм Кадет корпустары һәм Академиялар ойошторолған нигеҙҙә Тау училищеһын булдырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә^[1]. Училищены «ул йәшәп килгәненсә» аҫрауға сәнәғәтселәр үҙҙәре тапҡан мәғдәндең һәр ботона алынған түләүҙең һигеҙҙән бер өлөшөн түләргә вәғәҙә итә. 1771—1789 йылдарҙа Тасимовтар училищены тотоуға 7 мең һумдан ашыу аҡса индерә^[3]. Ошоға бәйле Берг-коллегия «Тау мәктәбе булдырыу тураһында» тәҡдим әҙерләй, ул Сенатта хуплана һәм Екатерина Икенсегә «Берг-коллегия ҡарамағындағы Тау училищеһын булдырыу тураһында» доклад яһала^[1].

Сенат докладында «… завод Идаралығының хәҙерге торошо элеккеһенән бик ныҡ айырыла; сөнки, элек ул заводтарҙы күбәйтеү өсөн генә булдырылған ине, хәҙер йәмәғәт иҡтисады предметы булараҡ, ул заводтар төҙөү, уларҙы нығытыу, тау эшен яҡшыраҡ ойоштороу, металдарҙы уларҙың өҫтөнлөктәре һәм сифаттары буйынса етди тикшереү, шулай уҡ уларҙан дәүләткә элеккегә ҡарағанда сығымдарға тигеҙ йәки күберәк килем килтереү буйынса тырышырға тейеш; быны өйрәтелгән кешеләрһеҙ һәм белемле завод етәкселәренән башҡа бер нисек тә эшләп булмай…» тиелә^[1].

Докладҡа беренсе юғары уҡыу йортон булдырыу планы ҡушып бирелә, унда «был училищены Тау Кадет Корпусы тип атарға, сөнки унда уҡыған үҫмерҙәр Тау Корпусы хеҙмәтенә әҙерләнәсәк» тигән тәҡдим индерелә. План түбәндәге пункттарҙы үҙ эсенә ала: Корпусҡа ҡабул итеү тураһында; Кадеттарҙың һаны һәм торлағы тураһында; Кадеттарҙы тәьмин итеү тураһында; Кейем тураһында; Тау кадеттарын мотлаҡ уҡытырға тейешле фәндәр тураһында (арифметика һәм алгебра, геометрия һәм маркшейдер сәнғәте, минералогия һәм металлургия, һүрәт төшөрөү, химия, механика һәм гидравлика, физика); Имтихандар тураһында; Корпустан кадеттарҙы оҙатыу тураһында; Хосуси нигеҙҙә уҡыған кадеттар тураһында^[1].

Училищены асыуҙа билдәле дәүләт эшмәкәре һәм ғалим М. Ф. Соймонов ҙур роль уйнай, ул уҡыу йортоноң беренсе директоры була.

1774 йылдың 28 июнендә училищеға ҡабул ителгән тәүге студенттар булып Мәскәү университетының химия, арифметика һәм геометрия нигеҙҙәрен, немец, француз һәм латин телдәрен өйрәнгән 19 студенты, Берг-коллегияның химия лабораторияһынан 4 пробирка уҡыусыһы һәм 6 үҙ иҫәбенә уҡыусы тора. Тау офицерҙарының беренсе отряды училищены тиҙләтелгән тәртиптә 1776 йылда уҡып бөтә, сөнки Мәскәү университеты студенттары бығаса дөйөм белем биреү әҙерлегенә эйә була. XVIII быуат аҙағына Тау училищеһында 108 кеше уҡый.

Студенттарҙы ғәмәли яҡтан әҙерләү өсөн ихатала «рудник өлгөһө» төҙөлә, тәүге «лабораториялар» — иретеү мейестәре һәм мәғдән сәнәғәте верстактары асыла. Һәр ярты йыл һайын Берг-коллегия ағзалары, шулай уҡ «билдәле ғалимдар» ҡатнашлығында имтихандар алына.

Училищела башлыса махсус предметтар уҡытыла: геометрия, маркшейдер сәнғәте, минералогия, металлургия, химия, механика. 1776 йылда гимназия курсы индерелеү менән уҡыусыларҙың йәш составы кесе йәштәге уҡыусылар иҫәбенә киңәйә. Уҡыу 4 йыл дауам итә; сығарылыш уҡыусылары «шихтмейстер» йәки унтер-офицер чинын ала.

1774 йылда Петербург тау училищеһы ҡарамағында Ғилми йыйылыш ойошторола, ул училищены Рәсәйҙә тау фәненең үҫеш усаҡтарының береһенә әйләндереүгә булышлыҡ итә. Ғилми йыйылыш "Тау һүҙлеге"нең 7 томын (1774—1777) баҫтырыуға әҙерләй һәм бер нисә ғилми хеҙмәт һәм уҡыу әсбаптары сығара.

Петербург тау училищеһында төрлө ваҡытта А. М. Карамышев, И. М. Ренованц, Л. Ю. Крафт, В. М. Севергин, П. И. Медер, Е. И. Мечников, П. Ф. Ильман һ.б. уҡыта.

Уҡыу әсбаптары сифатында В. И. Геннин, М. В. Ломоносов, И. А. Шлаттер, И. Ф. Герман хеҙмәттәре, шулай уҡ тау эше һәм уға яҡын фәндәр буйынса тәржемә әҙәбиәте хеҙмәт итә.

1783 йылға тиклем Петербург тау училищеһы — Берг-коллегия, һуңынан Ҡаҙна палатаһы (1783—1784), Император мөлкәтенә идара итеүсе кабинет (1784—1796), Берг-коллегия (1796—1802), Финанс министрлығы (1802 йылдан) ҡарамағында була.

Ул ваҡыттағы студенттарҙың байрам кейеме тасуирламалары һаҡланған: алһыу төҫтәге, ике яҡ ҡаптырмалы, алтын уҡа менән биҙәлгән ҡайтармалы аҡ яғалы мундир.

1804 йылдың 19 (31) ғинуарында училище Тау кадет корпусы (рус.)баш. итеп үҙгәртелә^[1]. А. Н. Воронихин проекты буйынса уның өсөн яңы биналар комплексы төҙөлә башлай, һәм 1811 йылда Нева йылғаһының яр буйында архитектура ансамбле барлыҡҡа килә, уның төп инеү урыны ун ике колонналы классик портик, С. С. Пименов һәм В. И. Демут-Малинскийҙың «Антейҙы быуыусы Геракл» һәм «Прозерпинаны урлау» скульптуралары менән биҙәлә^[1]. Уҡыу йорто 1834 йылдан — Тау инженерҙары корпусы институты, 1866 йылдан Петербург тау институты тип үҙгәртелә^[4]. 2016 йылдан ул Санкт-Петербург тау университеты булып китә^[5], ә 2023 йылдан уға императрица Екатерина II исеме бирелә^[6].