Халыҡ-ара стандарт китап номеры

Баҫмаларға идентификаторҙарҙы китаптарҙы халыҡ-ара стандарт нумерациялау өлкәһендәге милли агентлыҡтар бирә. Бының менән Рәсәйҙә 2013 йылдың 9 декабренә тиклем — Рәсәй китап палатаһы, Беларуста — Милли китап палатаһы, Украинала — Украина китап палатаһы, Ҡаҙағстанда Ҡаҙағстан Республикаһы Милли дәүләт китап палатаһы шөғөлләнә. Китаптарға 2006 йылға тиклем бирелгән халыҡ-ара стандарт китап номерҙары халыҡ-ара стандарт китап номеры аббревиатураһынан (баҫманың ниндәй телдә булыуына бәйһеҙ) һәм дефис йә буш ара менән үҙгәреүсән оҙонлоҡтағы дүрт төркөмгә бүленгән ун символдан тора:

• нәшер ителеү иле йә баҫманың теле уртаҡ булған илдәр төркөмө; ISBN халыҡ-ара агентлығы тарафынан бирелә. Идентификаторҙағы һандар иҫәбе китап продукцияһының күләменә бәйле (берәүҙән күберәк булыуы ихтимал), мәҫәлән: 0 һәм 1 — инглиз телле, 2 — француз телле, 3 — немец телле, 4 — япон телле, 5 — рус телле (элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәре, Рәсәй) илдәр төркөмө, 7 — ҡытай теле, 80 — Чехия һәм Словакия, 600 — Иран, 953 — Хорватия, 966 — Украина, 985 — Беларусь Республикаһы, 9956 — Камерун, 99948 — Эритрея. Дөйөм алғанда, төркөмдәргә 0—5, 7, 600—649, 80—94, 950—993, 9940—9989, 99900—99999 һандары бирелгән^[3];
• нәшриәт коды; ISBN милли агентлығы тарафынан бирелә, нәшерсе баҫып сығарырға ниәтләнгән баҫмаларҙың һаны иҫәпкә алына. Эрерәк нәшриәттәргә, баҫмаларға ҡуйыла торған билдәләр күберәк була алһын өсөн, ҡыҫҡараҡ һан бирелә (Рәсәй агентлығы тарафынан ISBN өсөн ҡуйыла торған нәшерсе һәм баҫма номерҙарының тотош оҙонлоғо һигеҙ һандан тора)^[4];
• баҫманың уникаль номеры (Рәсәйҙә — 6-нан 1-гә тиклем билдәнән тора);
• контроль һан (0-дән 9-ға тиклемге ғәрәп һаны йә рим һаны X); ISBN дың һанлы өлөшөнөң дөрөҫлөгөн тикшереү өсөн хеҙмәт итә. Хисаплауҙы ISBN милли агентлығы башҡара.

Контроль һанды хисаплау миҫалы

10 урынлы ISBN номеры ISBN 2-266-11156-?: өсөн:

Ҡабатлауҙар суммаһы (коэффициент менән код цифрҙары)

${\displaystyle {\begin{aligned}&(2\times 10)+(2\times 9)+(6\times 8)+(6\times 7)+(1\times 6)+(1\times 5)+(1\times 4)+(5\times 3)+(6\times 2)=\\&=20+18+48+42+6+5+4+15+12=170\\\end{aligned}}}$

Шул саҡта был һанды 11 гә бүлеүҙең ҡалдығы тигеҙ була

${\displaystyle 170{\bmod {\ }}11=5}$

Контроль цифр

${\displaystyle 11-5=6}$

Тулы номер ISBN: 2-266-11156-6.

Контроль һандың дөрөҫлөгөн тикшереү кодтың бөтә цифрҙары ҡабатландығын тейешле коэффициентҡа суммалау

${\displaystyle {\begin{aligned}&(2\times 10)+(2\times 9)+(6\times 8)+(6\times 7)+(1\times 6)+(1\times 5)+(1\times 4)+(5\times 3)+(6\times 2)+(6\times 1)=\\&=20+18+48+42+6+5+4+15+12+6=176\\\end{aligned}}}$

Һөҙөмтә 11-гә бүленеүсе тейеш

${\displaystyle 176{\bmod {\ }}11=0}$

2007 йылдың 1 ғинуарынан яңы ISBN — 13 һанлы стандарт индерелә, ул шулай уҡ штрихкод менән дә күрһәтелә. Элек бирелгән ISBN-дарҙың барыһы ла (10 цифрҙан) яңыларына (978 + иҫке ISBN-дың тәүге 9 цифры + ean-13 буйынса иҫәпләнгән контроль цифр) бер һүҙһеҙ конвертациялана. Тағы бер префикс — 979 айырып күрһәтелгән.).

ISBN-10: 2-266-11156-6

ISBN-13: 978-2-266-11156-0

Ҡайһы бер китаптарға ISBN10 һәм ISBN13 (ISBN10-ға 978 префиксы менән алынған, ISBN10-ды ISBN13-кә конверсияламайынса) эквивалентлы 10 урынлы eISBN бирелә.^[5]).

ISBN системаһына ҡушылыу нәшерсегә түбәндәгеләр өсөн яуаплылыҡ йөкмәтә:

• ISBN милли агентлығы тарафынан бирелгән ISBN дарҙы ғына ҡулланыу өсөн;
• ISBN ды алыу, баҫмала урынлаштырыу һәм нисек итеп урынлаштырыу өсөн;
• үҙ баҫмаларында башҡа нәшриәттең ISBN ын рөхсәтһеҙ файҙаланған өсөн;
• ISBN ды башҡа нәшриәткә рөхсәтһеҙ тапшырған өсөн;
• ISBN милли агентлығына файҙаланылған номерҙар, атаманың, юридик адрестың үҙгәреүе, эшмәкәрлекте туҡтатыу тураһында ваҡытында хәбәр итеү өсөн;
• нәшриәттең атамаһы үҙгәргәндә йә ISBN системаһында ҡаралған башҡа осраҡтарҙа теркәлеүсенең яңы номерын ваҡытында алыу өсөн.

ISBN — баҫма мәғлүмәттәренең мотлаҡ элементы. Рәсәйҙә, ГОСТ R 7.0.53-2007 буйынса, ул кире титул битенең аҫҡы һул мөйөшөндә йәки берләштерелгән титул битенең аҫҡы һул өлөшөндә урынлаштырыла^[6]. Һәр яңы китаптың, һәр яңынан баҫылған, икенсе телгә тәржемә ителгән йәки яңы дизайнлы баҫманың үҙенең халыҡ-ара стандарт китап номеры булырға тейеш.

Баҫманың ике йәки бер нисә халыҡ-ара стандарт китап номеры булыуы мөмкин:

• күп томлы баҫма (том номеры һәм баҫма номеры);
• берлектәге баҫма (һәр нәшриәттең номерҙары, уларҙың исеме тейешле халыҡ-ара стандарт китап номерынан һуң йәйәләр эсендә күрһәтелгән);
• тәүге тапҡыр тәржемә формаһында баҫылған баҫма (тәржемә номеры һәм төп нөсхәһе, тейешле ISBN-дан һуң йәйәләр эсендә тел тураһында мәғлүмәт күрһәтелгән);
• Тулы баҫма, йәғни папкала йыйылған, кейс йәки дөйөм тышлыҡҡа ябылған (үҙ һәм Халыҡ-ара стандарт китап номеры, бөтә йыйылма өсөн дөйөм)^[4].

ISBN төрлө мәғлүмәт ресурстары буйынса аныҡ баҫма тураһында мәғлүмәтте тиҙ эҙләргә, китаптарға заказ биреүҙе яйға һалырға һәм һатыуҙы күҙәтергә мөмкинлек бирә.

Нәшриәтселәр тураһында мәғлүмәт (исемдәр, ISBN идентификаторҙары, адрес тураһында мәғлүмәт, махсуслашыу) нәшриәтселәрҙең халыҡ-ара ISBN каталогын баҫтырыу өсөн Халыҡ-ара ISBN агентлығына тапшырыла^[7].

Рәсәй Федерацияһында ISBN «Рәсәй китап палатаһы» федераль дәүләт ғилми учреждениеһы тарафынан сығарыла. ISBN-дар түләүле бирелә һәм 2012 йылдың октябренә ҡарата 1239 һум, 2025 йылдың октябренә ҡарата 3960 һум тора^[8].

Халыҡ-ара стандарт китап номерлау системаһы түбәндәгеләргә ҡағылмай^[9]:

• ваҡытлы матбуғат һәм сериялы баҫмалар (журналдар, гәзиттәр, бюллетендәр, сериялы йыйынтыҡтар, номерлы йыллыҡ китаптар);
• ваҡытлыса ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән баҫма баҫмалар (реклама материалдары, таратыу материалдары, саралар программалары, календарҙар, китап тибындағы баҫма булмаған календарҙар, ташыу документтары);
• ниндәй ҙә булһа сикләүсе иҫкәрмәләр менән баҫмалар;
• баҫылған табаҡ тибындағы баҫмалар;
• музыкаль баҫмалар;
• һүрәтле баҫмалар;
• картографик баҫмалар (атластарҙан башҡа);
• диссертация тезистары;
• норматив-техник документтарҙың айырым баҫмалары (патенттар, стандарттар, прайс-лист);
• лекция яҙмалары, уҡыу программалары һәм пландары, карточка рәүешендәге баҫмалар.