Халыҡ йыры

Халыҡ йырының күпселек традицион жанрҙарының төп үҙенсәлеге — хеҙмәт эшмәкәрлеге тәжрибәһе йәки йола практикаһы менән туранан-тура бәйләнештә булыуы.

• Хеҙмәт йырҙары төрлө хеҙмәт төрҙәренә бағышлана (мәҫәлән, бурлаҡтар, сабыу, утау, иген һуғыу йырҙары).
• Йола йырҙары игенселек һәм ғаилә йолалары, байрамдарға бағышлана (бишек йырҙары, масленица, яҙғы, туй, ерләү (йыуаҙ), календарь уйын йырҙары һәм башҡалар).
• Бейеү йырҙары төрлө халыҡ бейеүҙәре менән башҡарыла.

Халыҡ йырының ҡайһы бер төрҙәрендә шәхси башҡарыу оҫталығы һиҙелерлек роль уйнай. Был бигерәк тә эпик жанрҙарға (төньяҡ рус былиналары, украин думаһы), ғаилә-йола йырҙарына (йыуаҙ), шулай уҡ ҡораллы музыканың айырым формаларына (мәҫәлән, ҡаҙаҡ көйө) хас. Бындай әҫәрҙәр фольклор нигеҙен профессиональ сәнғәт элементтары менән берләштерә, шуға күрә уларҙы йыш ҡына халыҡ профессиональ музыкаһына индерәләр. Уның йөрөтөүселәре һәм башҡарыусылары булып аҡындар, ашуғтар, гриоттар, кобзарҙар, былина һөйләүселәр, джангарсылар, манассылар, олонхосоттар һәм ауыҙ-тел музыкаль-шиғри традицияһының башҡа вәкилдәре тора^[2].

Бөтә халыҡтарҙың фольклорында лирик йырҙар иң ҙур музыкаль үҫеш алған. Улар соло, ансамбль йәки хор менән башҡарыла. Тап ошо жанрҙа күп тауышлылыҡтың юғары формалары, ҡатмарлы мелодиялар, шулай уҡ музыкаль-шиғри һәм композицион структуралар формалашҡан.

Лирик халыҡ йырҙарының эстәлегенең төрлөлөгө, тәү сиратта, уларҙы ижад итеүсе һәм башҡарыусы социаль төркөмдәрҙең төрлөлөгө менән шартланған (игенселәр, һөнәрселәр, эшселәр, студенттар һ.б.). Йәмғиәттең һәр социаль төркөмөнөң үҙенең көнкүрешен һәм донъяға ҡарашын сағылдырған үҙ йыр лирикаһы бар.

Көнсығыш славяндарҙа осраған халыҡ йырҙары төрҙәре:

• ялбарыу,
• хөрмәтләү, данлау,
• шелтәләү,
• уйын,
• лирик,
• әйлән-бәйлән,
• хеҙмәт,
• календарь йолалары.

Балтика буйы халыҡтарында:

• сутартинес — боронғо литва полифоник йырының төрө, башлыса ҡатын-ҡыҙ хеҙмәт йырҙарына хас. Эш ваҡытында, шулай уҡ туйҙарҙа, башҡарыла; ҡайһы берҙә бейеүҙәрҙе оҙата^[1].

Халыҡ йырында строфика (рус.)баш. һәм куплет формаһы өҫтөнлөк итә, йыш ҡына композицион яҡтан айырылып торған башланғыс өлөш (запев), ҡушымта һәм рефрен менән (бигерәк тә хор халыҡ йырында). Һәр халыҡ йырының эстәлеге буйынса төрлө булған шиғри юлдарына (куплеттарына) ғәҙәттә бер үк көй тура килә, ул әҫәр буйына ҡабатланған саҡта вариациялана.

Традицион крәҫтиән йырсылығына, бигерәк тә сығышы буйынса архаик булғандарына (хеҙмәт һәм йола менән бәйләнгән), көй-формулалар хас. Былар ғәҙәттә бер шиғыр юлына йәки ике юллыҡҡа тап килгән ҡыҫҡа мелодиялар, улар төрлө эстәлекле, ләкин бер үк көнкүреш йәки ритуаль функцияға эйә булған текстар менән ҡулланыла. Мәҫәлән, бер ауылдың күп һанлы туй йырҙары бер-ике көй формулаһына башҡарылырға мөмкин.

Халыҡ йырсыһы традицион рәүештә йырҙы уның интонацияһынан һәм урынлашҡан текст традицияһынан тыш башҡарыуҙы күҙ алдына ла килтермәй^[2].

Халыҡ йыры репертуарында махсус урынды түбәндәгеләр биләй:

• Фольклор көйҙәрен ҡулланған шағирҙар шиғырҙарына яҙылған йырҙар.
• Ваҡыт үтеү менән халыҡ тарафынан төп халыҡ йыры итеп ҡабул ителгән авторлыҡ (композиторлыҡ) көйҙәренең фольклор варианттары.

Шулай уҡ донъя фольклористикаһында «күсмә» көйҙәр билдәле — төрлө халыҡтарҙа башҡарылған, ләкин үҙҙәренең уникаль йыр текстары менән башҡарылған музыкаль темалар^[1].

Башҡорт халыҡ йырҙары — башҡорт халыҡ музыкаһының иң боронғо һәм бай жанрҙарының береһе. Уларҙа халыҡтың тарихи хәтере, тормош-көнкүреше, донъяға ҡарашы, азатлыҡ өсөн көрәше, тәбиғәткә һәм тыуған ергә мөнәсәбәте сағылыш таба. Башҡорт халыҡ йырҙары быуындан-быуынға телдән тапшырылып килгән һәм күп осраҡта вариантлы характерға эйә булған.

Башҡорт йыр традицияһында йырҙар көй-моң үҙенсәлектәренә ҡарап бер нисә төргә бүленә. Төп мелодик төрҙәр булып оҙон көй, ҡыҫҡа көй, һалмаҡ көй һәм һамаҡ көй иҫәпләнә. Был бүленеш башҡорт халыҡ музыкаһының жанр системаһын билдәләй.

• Оҙон көйҙәр — башҡорт йыр сәнғәтенең иң үҙенсәлекле төрө. Улар киң диапазонлы, һуҙып башҡарылыуы, иркен ритмикаһы һәм тәрән лирик йөкмәткеһе менән айырылып тора. Оҙон көйҙәрҙә тәбиғәт матурлығы, мөхәббәт, халыҡ батырҙары, социаль ғәҙелһеҙлек, ирек һәм яҙмыш темалары сағылдырыла.
• Ҡыҫҡа көйҙәргә етеҙ темплы, ҡыҫҡа формалы йырҙар һәм таҡмаҡтар ҡарай. Улар араһында бейеү, уйын, шаян һәм сатирик йырҙар киң таралған. Ҡыҫҡа көйҙәр XIX быуаттан айырыуса популярлыҡ ала.
• Һамаҡ көйгә эпик һәм речитатив характерҙағы әҫәрҙәр инә. Был төргә ҡобайырҙар, мөнәжәттәр, бәйеттәр, һеңләүҙәр һәм бишек йырҙары ҡарай. Уларҙа һүҙ тексы һәм һөйләү интонацияһы мөһим урын тота.

Башҡорт халыҡ йырҙары тарихи, лирик, йола һәм көнкүреш йырҙарын да үҙ эсенә ала. Тарихи йырҙарҙа башҡорт ихтилалдары, кантон системаһы, хәрби хеҙмәт һәм халыҡ батырҙары тураһында һөйләнелә. Лирик йырҙарҙа мөхәббәт, тыуған ер, тәбиғәт, ҡатын-ҡыҙ яҙмышы темалары өҫтөнлөк итә.

1954 йылда Х. Ф.Әхмәтов, Л. Н. Лебединский һәм А. И. Харисов әҙерләгән «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән фундаменталь коллектив хеҙмәт донъя күрә^[3].

Башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнеүгә С. Г. Рыбаков, Л. Н. Лебединский, Х. Ф. Әхмәтов, Р. С. Сөләймәнов һәм башҡа ғалимдар ҙур өлөш индергән. XX быуатта күп һанлы фольклор экспедициялары ойошторолоп, меңләгән йыр өлгөләре яҙып алынған^[4][5].

Һәр халыҡтың фольклорында йыр ижадының мөһим өлгөләре бар. Халыҡ йыры һәр халыҡтың тормошонда һәм мәҙәниәтендә ҙур урын биләй, мәҙәни хәтерҙең һәм милли үҙенсәлектең иң мөһим йөрөтөүсеһе булып тора.