Уйын

Юғары хайуандарҙың ювеналь осоро бар, уның дауамында улар уйын тәртибен күрһәтә. Хайуандарҙа уйындың тәбиғәте төрҙәрҙең үҙенсәлектәре менән билдәләнә һәм күп осраҡта уларҙы йәшәү рәүешенә бәйле, сөнки уйын оло хайуандың тәртип репертуарының элементтарын — аҙыҡ эҙләү, ҡауышыу осоро, социаль һәм оя ҡороу тәртибенең махсус формаларын аса һәм нығыта. Мәҫәлән, төлкө балалары уйнағанда йәшенә һәм һикерә — был хәрәкәттәр ваҡ кимереүселәргә һунар иткәндә ҡулланыла.

Йыш ҡына әйберҙәр менән уйындар (манипуляция уйындары) күҙәтелә. Бындай уйындар күп кенә һөтимәрҙәрҙә күҙәтелә, әммә айырыуса маймылдарҙа (рус.)баш. үҫешкән һәм ҡатмарлы. Уйындар маймылдарға тире һиҙгерлеге һәм күреү һәләте контроле аҫтында нескә хәрәкәттәрҙе камиллаштырырға мөмкинлек бирә. Ҡайһы берҙә маймылдар бер урында оҙаҡ ваҡыт үткәрә, бер предмет менән манипуляция яһай, шул уҡ ваҡытта уларҙың әүҙемлеге ғәҙәттә предметты емереүгә йүнәлтелгән.

Бер нисә кешенең бергә уйнауы уны сифат яғынан яңы кимәлгә сығара. Бергә уйнағанда хайуандар менән аралашыу төркөм тәртибен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнай. Ғәҙәттә, күмәк уйындарҙа көрәшәләр һәм йүгерәләр. Был уйында төрлө предметтар менән манипуляциялар яһайҙар, шул иҫәптән ниндәй ҙә булһа предмет өсөн көрәшәләр. Мәҫәлән, айыуҙар уйнағанда йүгерәләр, йәшенәләр, бер-береһенә һөжүм итәләр, көрәшәләр.

Уйын — кеше тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшө, ул үҙ аллы эшмәкәрлек булараҡ та, тормоштоң төрлө өлкәләренең компоненттары булараҡ та тормошҡа ашырыла: эш, уҡыу, ижад, ғаилә һ.б. С. Л. Рубинштейн (1976) уйын балаларҙа балалыҡты һаҡлай һәм үҫтерә, был уларҙы тормош мәктәбе һәм үҫеш практикаһы тип билдәләй. 1978 йылда Д. Б. Эльконин фекеренсә, «уйында айырым интеллектуаль операциялар үҫешә йәки яңынан формалаша ғына түгел, ә баланың тирә-яҡ донъяға ҡарата позицияһы ла нигеҙҙән үҙгәрә, позицияның мөмкин булған үҙгәрештәре һәм үҙ ҡарашын башҡа мөмкин булған ҡараштар менән координациялау механизмы барлыҡҡа килә». Мелвин Коннер уйын «беҙҙең мейе үҫеше өсөн тәбиғәт тапҡан төп сара булыуы мөмкин» тип иҫәпләй^[7].

Уйындар, шул иҫәптән компьютер уйындары, психодиагностик инструмент булып хеҙмәт итә ала; уйындың темпына һәм ҡатмарлығына ҡарата өҫтөнлөклө уйын ситуацияларынан һығымталар яһарға мөмкин^[9]. Бала менән аралашҡанда уйынсыҡтарҙың булыуы ғына тейешле атмосфера булдырыу аша терапевтик (шул иҫәптән диагностик) процесты үҫтерергә мөмкин^[10].

Томас Шеллинг, 2005 йылда иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты, «конфликт Стратегияһы» тигән хеҙмәтендә конфликтта ҡатнашыусыларҙың төрлө «стратегияларын» ҡарай. Был стратегиялар конфликттарҙы идара итеү тактикаһы һәм конфликттарҙы анализлау принциптары менән тап килә (был психологик дисциплина) һәм ойошмалағы конфликттарҙы идара итеүҙә (менеджмент теорияһы). Психологияла һәм башҡа фәндәрҙә «уйын» һүҙе математикаға ҡарағанда башҡа мәғәнәләрҙә ҡулланыла. Ҡайһы бер психологтар һәм математиктар был терминды башҡа мәғәнәләрҙә ҡулланыуға шик менән ҡарай. Уйындың культурологик төшөнсәһе Йохан Хейзинганың «Homo Ludens» (мәҙәниәт тарихы буйынса мәҡәләләр) хеҙмәтендә бирелгән: автор уйындарҙы ғәҙеллектә, мәҙәниәттә, этикала ҡулланыу тураһында һөйләй; уйын кешенең үҙенән олораҡ, сөнки хайуандар ҙа уйнай. Уйын төшөнсәһе Эрик Берндың «кеше уйындарыры» концепцияһында осрай. Был тик психологик уйындар, транзакция анализына нигеҙләнгән. Уйын төшөнсәһе Й. Хейзинги конфликттар теорияһында һәм математик уйын теорияһында уйынды интерпретациялауҙан айырыла. Уйындар шулай уҡ бизнес-кейстарҙа, ойоштороу-эшмәкәрлек алымдарына нигеҙ һалыусы Г. П. Щедровицкий семинарҙарында уҡытыу өсөн ҡулланыла. СССР-ҙа «перестройка» ваҡытында Г. П. Щедровицкий совет идарасылары менән бик күп уйындар үткәрә. Психологик ҡыҙыулыҡ буйынса «ойоштороу-эшмәкәрлек уйындары» шул тиклем көслө була, хатта СССР-ҙағы үҙгәрештәрҙең ҡеүәтле катализаторы булып хеҙмәт итә. Хәҙер Рәсәйҙә «Ойоштороу-эшмәкәрлек уйындары» хәрәкәте барлыҡҡа килде. Тәнҡитселәр был хәрәкәттең яһалма үҙенсәлеген билдәләй. «Ойоштороу-эшмәкәрлек уйындары» хәрәкәтенең үҙәге — Мәскәү методология түңәрәге.

Эшлекле уйын хәҙерге заман юғары уҡыу йорто һәм юғары уҡыу йортонан һуң белем биреү формаһы булып тора. Инновацион, позицион уйындар (А. А. Тюков); ойоштороу-уҡытыу уйындары; ойоштороу-фекерләү уйындары (О. С. Анисимов); ойоштороу-эшмәкәрлек уйындары (Г. П. Щедровицкий) һ. б^[11]

Уйындар теорияһы сиктәрендә төрлө хәлдәрҙе моделдәштереү мөмкинлеген биргән математик теория сиктәрендә, уйын конфликтлы хәлгә тиңләштерелә, унда кәм тигәндә ике уйынсы билдәле ҡағиҙәләр буйынса максималь отош алырға ынтыла^[12].

Сик торошо (рус.)баш. менән үҫештең тотҡарланыуы, хатта шәхестең боҙолоуы ла ихтимал, был ысын эшмәкәрлекте уйын менән алмаштырыуға килтерә: кешеләрҙә ҡомарлы уйындарға йәки компьютер уйындарына бәйлелек барлыҡҡа килеүе ихтимал, был уйынсының социализацияланыуына килтереүе ихтимал.

Балалар уйындары-спорт оҫталығын һәм күнекмәләрен, шулай уҡ логик, фекерләү һәләтен ҡулланыуҙы талап иткән балалар уйындары. Балалар уйындары балаларҙың физик һәм аҡыл үҫеше өсөн файҙалы тигән фекер бар.

Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙа уйын төп эшмәкәрлек төрө булып тора. Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың ҡайһы бер стихиялы уйындары хайуандар донъяһы вәкилдәре уйындарына оҡшаш, әммә хатта ҡыуып етеү, көрәш һәм йәшеренеү кеүек ябай уйындар ҙа күпселектә мәҙәниләштерелгән. Уйындарҙа балалар өлкәндәрҙең хеҙмәт эшмәкәрлеген оҡшата, төрлө социаль ролдәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Махсус эшләнгән үҫеш һәм терапия уйындары айырым урын биләй.

Уйындарҙа балаларҙың индивидуаль һәм йәш үҙенсәлектәре сағыла. 2-3 йәшендә ысынбарлыҡты логик-образлы күҙаллауҙы үҙләштерә башлайҙар. Уйнағанда балалар предметтарға контекстуаль-шартлы күҙалланған үҙенсәлектәр бирә башлай, улар менән реаль объекттарҙы алмаштыра.

Уйын үҫешендә ике төп этап айырыла. Беренсеһендә (35 йәш) кешеләрҙең реаль ғәмәлдәренең логикаһын ҡабатлау хас; предметлы ғәмәлдәр уйындың йөкмәткеһе булып тора. Икенсе стадияла (5-7 йыл) дөйөм логиканы ҡабатлау урынына кешеләр араһындағы реаль мөнәсәбәттәрҙе моделдәштереү бара, йәғни был стадияла уйындың йөкмәткеһе — социаль мөнәсәбәттәр^[13].

Уйын боронғо замандарҙан уҡ уҡытыу формаһы, уларҙы үҙләштереү маҡсатында реаль практик ситуацияларҙы ҡабатлауҙың беренсел мәктәбе булараҡ сығыш яһай. Тарихи яҡтан уйындың маҡсаттарының береһе-кәрәкле кеше һыҙаттарын, сифаттарын, күнекмәләрен һәм ғәҙәттәрен булдырыу, һәләттәрен үҫтереү.

«Мин быны әйтәм һәм раҫлайым, ниндәй ҙә булһа эштә күренекле булырға теләгән кеше бәләкәйҙән күнекмәләр яһарға тейеш. Мәҫәлән, яҡшы игенсе йәки йорт төҙөүсе булырға теләгән кеше уйындарҙа ер эшкәртергә йәки ниндәй ҙә булһа балалар ҡоролмалары төҙөргә тейеш».

— Платон (Б. Э. Т 427 − 347 йылдар)

«Бала уйында ниндәй була, үҫкәс, ул эштә лә шулай буласаҡ. Шуға күрә буласаҡ эшмәкәрҙе тәрбиәләү тәү сиратта уйында башлана. Ә айырым кешенең эшмәкәр һәм эшсе булараҡ бөтә тарихын уйындың үҫешендә һәм уның яйлап эшкә күсеүендә күрһәтергә мөмкин…»

— А.С. Макаренко (1888 − 1939)

Уйын терапияһы

«Уйын терапияһы» термины аҫтында Эрик Берн индергән төшөнсә, табиптың ҡабул итеү бүлмәһендә билдәле бер күҙаллана торған һөҙөмтәгә табан барған өҫтәмә йәшерен үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәрҙең эҙмә-эҙлекле рәтенә ҡараған төшөнсә тип аңларға мөмкин^[15], йәки уйын психотерапияһы.

Уйын психотерапияһы — уйын ҡулланып балаларға һәм өлкәндәргә психотерапевтик тәьҫир итеү ысулы^[16].

Шулай уҡ «уйын терапияһы»н һәм уйын психотерапияһын айырырға кәрәк. Беренсе осраҡта психотерапевтик аспект күҙалланмай. Был билдәле бер күнекмәләргә өйрәтеү ҙә була ала, мәҫәлән: дауалау физкультураһы дәрестәрендә ҡулланыу, диабет менән ауырыған балаларҙы уҡытыу, үҙеңә ярҙам күрһәтеү һәм башҡалар^[17].

Шулай итеп, көнбайыш термины «уйын терапияһы» (play therapy) һәм йыш ҡулланылған «уйын психотерапияһы» термины етерлек кимәлдә дөрөҫ түгел тип әйтергә була.

Бынан тыш, уйын психотерапияһының бер нисә төп йүнәлеше бар, әммә йыш ҡына тик директив булмаған уйын психотерапияһы менән уйын психотерапияһы тиңләштерелә. Шул уҡ ваҡытта пациенттар сифатында тик балалар ғына күренә^[17].

• Өҫтәл уйындары
• Ҡомарлы уйындар
• Йәнле уйындар
• Спорт уйындары
• Ролле уйындар
• Балалар уйыны
• Компьютер уйындары
• Челлендж (рус.)баш.

Уйындың төп компоненттары-уйҙырма хәл, роль һәм уны тормошҡа ашырыусы уйын хәрәкәттәре, шулай уҡ уйынсылар үҙ өҫтөнә алған ролдәр; был ролдәрҙе тормошҡа ашырыу сараһы булараҡ уйын хәрәкәттәре; предметтарҙы уйын ҡулланыуы, йәғни реаль предметтарҙы уйын, шартлы предметтар менән алмаштырыу; уйынсылар араһындағы реаль мөнәсәбәттәр^[22].

С. А. Шмаковҡа ярашлы, матди һөҙөмтәләрҙең булмауы (утилитарлыҡ урынына ләззәт алыу), уйындың йөкмәткеһе (уйын күрһәткән нәмә) һәм сюжеты, уйҙырма хәл (уйындың уйҙырмаһы һәм уйҙырмаһы), уйын ҡағиҙәләре (бөтә компоненттарының нисбәте), уйын ғәмәлдәре, уйындың тышҡы бурысы, уйын саралары, хәүеф һәм еңеү^[23].

Ҡомарлы уйын еңеү тулыһынса йәки күпселектә уйынсыларҙың оҫталығына түгел, ә осраҡҡа бәйле булған уйын.

Әлеге ваҡытта терминдың иҡтисади билдәләмәһе түбәндәгесә: аҡсаға ставка яһау йәки ниндәй ҙә булһа матди ҡиммәтте табыш йәки матди ҡиммәттәр алыу ниәте менән шикле һөҙөмтәле ваҡиғаға ҡуйыу. Ҡомарлы уйындар уйнаусыларҙың сәнғәтенә ҡарағанда күберәк осраҡлылыҡҡа бәйле, өҫтәүенә ставкалар күләме ирекле билдәләнә һәм уйынсылар тарафынан үҙгәртелә ала, ә төп ҡыҙыҡһыныу уйын процесына түгел, ә уның һөҙөмтәһенә йүнәлтелгән^[24].

Ҡайһы берҙә уйынға бәйлелек ҡомарлы уйындарға патологик ынтылыш тыуҙыра; кеше тормошонда өҫтөнлөк иткән һәм социаль, профессиональ, матди һәм ғаилә ҡиммәттәрен кәметеүгә килтергән ҡомарлы уйындарҙа ҡатнашыуҙың йыш ҡабатланған эпизодтарынан ғибәрәт: бындай кеше был өлкәләрҙәге бурыстарына тейешле иғтибар бирмәй. Ауырыуҙарҙы кодлау системаһында коды — МКБ-10 F63.0.

Уйын фобияһы — уйындаy ҡурҡыу. Ғәҙәттә уйын манияһына ҡаршы ҡуйыла. Уйын менән сағыштырғанда был ҡурҡыу бик һирәк осрай.

Башҡорт халыҡ уйындарын ғилми йәһәттән өйрәнеү XX быуаттың икенсе яртыһында әүҙемләшә. Тикшеренеүҙәр этнография, фольклористика, педагогика һәм мәҙәниәт ғилеме йүнәлештәрендә алып барыла. Ғалимдар халыҡ уйындарының килеп сығышын, функцияларын, классификацияһын, йола һәм байрамдар менән бәйләнешен, шулай уҡ балалар тәрбиәһендәге һәм башҡорт йәмғиәтендәге ролен өйрәнә.

Башҡорт халыҡ уйындарын системалы өйрәнеүгә Ф. Ш. Әбсәликова ҙур өлөш индергән. Уның «Игры и развлечения башкир: конец XIX — первая половина XX в.» (2000) монографияһында уйындарҙың тарихи үҫеше, төрҙәре һәм йәмғиәттәге функциялары ҡарала. Шулай уҡ уның мөхәррирлегендә сыҡҡан «Башҡорт халыҡ уйындары» (2006) йыйынтығында халыҡ араһында таралған уйындарҙың тасуирламалары һәм уларҙы үткәреү үҙенсәлектәре тупланған^[25].

Балалар уйындарын өйрәнеүҙә И. Ғ. Ғәләүетдиновтың хеҙмәттәре әһәмиәтле урын биләй. Уның «Башкирские народные детские игры» исемле баҫмаһында башҡорт балалар уйындарының текстары, ҡағиҙәләре һәм тәрбиәүи әһәмиәте бирелә.

Башҡорт уйын мәҙәниәтен комплекслы тикшереүгә Г. Р. Шагапованың «Опыт системного анализа игровой культуры этноса: на примере башкирских народных игр» (2007) диссертацияһы арналған. Автор башҡорт халыҡ уйындарын этномәҙәни күренеш булараҡ анализлай һәм уларҙың структураһын, функцияларын һәм үҫеш үҙенсәлектәрен өйрәнә^[26].

Хәҙерге шарттарҙа башҡорт халыҡ уйындарының йәшәүен һәм трансформацияһын Г. Р. Хөсәйенова тикшерә. Уның 2009 йылғы экспедиция материалдарына нигеҙләнгән хеҙмәтендә халыҡ уйындарының заманса балалар мөхитендә һаҡланыу һәм ҡулланылыу үҙенсәлектәре ҡарала.

Башҡорт халыҡ уйындары — башҡорт халҡының традицион мәҙәниәтенең мөһим өлөшө, тарихи формалашҡан күңел асыу, ярыш һәм тәрбиә саралары йыйылмаһы. Улар халыҡтың көнкүреше, хужалыҡ эшмәкәрлеге, хәрби әҙерлеге, йолалары һәм байрамдары менән тығыҙ бәйләнгән. Башҡорт уйындары күбеһенсә күмәк ҡатнашыуға нигеҙләнгән һәм ҡатнашыусыларҙың физик көсөн, сослоғон, етеҙлеген, тапҡырлығын һәм зирәклеген үҫтереүгә йүнәлтелгән.

Башҡорт халыҡ уйындары үткәрелеү урыны, ҡатнашыусылар составы, йөкмәткеһе һәм маҡсаты буйынса төрлө төрҙәргә бүленә. Улар араһында хәрәкәтле, спорт, бейеү, йыр, һүҙ һәм драматик элементтарҙы үҙ эсенә алған уйындар айырыла. Бер өлөшө предметтар (туп, таяҡ, яулыҡ, арҡан һ.б.) ҡулланып ойошторолһа, икенселәре предметһыҙ уйнала. Шулай уҡ атлы һәм йәйәүле, индивидуаль һәм күмәк, сюжетлы һәм сюжетһыҙ уйындар билдәле.

Күп кенә башҡорт халыҡ уйындары календарь һәм ғаилә йолалары менән бәйле булған. Улар Һабантуй, Йыйын, Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе кеүек байрамдарҙа, шулай уҡ киске уйындарҙа һәм аулаҡ өйҙәрҙә үткәрелгән. Йәштәр араһында «Аҡ тирәк, күк тирәк», «Йәшерәм яулыҡ», «Әбәк-көбәк», «Ҡыҙ ҡыуыу», «Арҡан тартышыу», «Ҡул туп», «Күҙ бәйләш», «Һуҡыр тәкә», «Йөҙөк һалыу» һәм башҡа уйындар киң таралған.

Башҡорт халыҡ уйындарының бер өлөшө боронғо мифологик ҡараштар, тәбиғәткә табыныу, тотемистик һәм анимистик күҙаллауҙар менән бәйле. Ҡоштар һәм хайуандар хәрәкәттәренә оҡшатып башҡарылған уйындар, шулай уҡ диалогтар, һанамыштар, таҡмаҡтар һәм йомаҡтар ҡулланылған уйын формалары халыҡтың ауыҙ-тел ижадын һаҡлап ҡалыуҙа ҙур әһәмиәткә эйә.

Хәҙерге ваҡытта башҡорт халыҡ уйындары фольклор фестивалдәрендә, милли байрамдарҙа, балалар һәм йәштәр сараларында, белем биреү учреждениеларында киң ҡулланыла. Уларҙы өйрәнеү һәм тергеҙеү башҡорт халҡының матди булмаған мәҙәни мираҫын һаҡлауҙың мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора^[27].