Яңы йыл маркаһы

Яңы йылды байрам итеү айҡанлы күп кенә илдәрҙең почта ведомстволары сағыу почта маркалары сығара. Шул уҡ ваҡытта уларҙың декабрь аҙағында ғына түгел, йылдың башҡа айҙарында ла сығыуы ихтимал, был теге йәки был илдә ҡабул ителгән календарҙарҙағы айырмаларға бәйле^[1].

Дания почтмейстеры Эйнар Холбеллға 1904 йылда махсус Яңы йыл маркаһын сығарыу идеяһы килә. Был илдә сығарылған беренсе Яңы йыл маркаһы номиналь ҡиммәткә эйә булмай һәм почта түләүе өсөн түгел, ә Яңы йыл ҡотлауҙары өсөн тәғәйенләнә. Бындай маркаларҙың популярлығы яйлап артҡандан-арта һәм әле лә улар ҡайһы бер Скандинавия илдәрендә сығарылыуын дауам итә. Үҙенсәлекле сюжеттар: ҡышҡы пейзаждар, Раштыуа шыршылары, саңғысылар, санала йөрөгән балалар, ҡаргиҙәр һәм ҡыш һәм Яңы йыл байрамы символдары. Яңы йыл темаһына номиналлы почта маркалары күпкә һуңыраҡ барлыҡҡа килә: тәүҙә ул ябай маркаларға яңы йыл өҫтәмәләре була, мәҫәлән, 1931 йылғы Парагвай маркаһы.

Японияла яңы йыл маркалары 1935 йылдан баҫыла башлай, улар тәүҙә ҡотлау открыткаларына түләү өсөн тәғәйенләнә^[2]. Алһыу-ҡармин төҫтәге тәүге маркала ( (Sc #222)) Фудзи тауы һүрәтләнгән. Марка яңы йыл открыткаларында 1935 йылдың 1 декабренән 31-енә тиклем, ә 1936 йылдың 1 ғинуарынан ябай хаттарҙы түләү өсөн ҡулланыла. 1936 һәм 1937 йылдарҙағы сығарылыштар ҙа шундай уҡ булған  (Sc #234, 256).

Был йола Икенсе донъя һуғышынан һуң тергеҙелә. Шул уҡ йылдан Японияла Яңы йыл маркалары даими баҫыла башлай^[1].

1949 йылдан алып Яңы йыл маркалары бер үк ваҡытта блоктарҙа сыға^[≡]. Һуңғылары һатыуға сығарылмай, ә лотерея билеттары булараҡ таратыла^[1]. Бындай блоктар байрам уңайынан дөйөм милли лотереяла уйнатылһа ла, улар почта аша ебәрелгән әйберҙәрҙе франкировкалау өсөн тулыһынса файҙаланыла ала^[2]. Блоктарҙа өсәүҙән алып бишкә тиклем, ә 1977 йылдан алып ике яңы йыл маркаһы була һәм бүләктәр уйнатыласаҡ шәхси номерҙар бар (әле улар 30-60 һумға баһалана).

Японияның Яңы йыл маркалары, ҡағиҙә булараҡ, ҙур булмаған номиналь һәм стандарт дәүмәлгә эйә. Йыш ҡына уларҙа ҡурсаҡтар, уйынсыҡ хайуандары һәм башҡа балалар уйынсыҡтары, һындар, әкиәт геройҙарының битлектәре һүрәтләнә. Улар ғәҙәттә Көнсығыш календары буйынса Яңы йыл байрамы менән бәйле. Мәҫәлән,1950 йылда маркала юлбарыҫ төшөрөлә, 1951 йылда — йорт ҡуяны тотҡан ҡыҙ, 1953 йылда — уйынсыҡ аттар, ә 1957 йылдан башлап йыл һайын уҙғарыла торған матур йолаға әүерелә, сөнки һәр Яңы йыл, япон календарына ярашлы, айырым атамаға эйә^[1].

«Яңы йыл менән!» тип аталған беренсе марка СССР-ҙа 1962 йылдың декабрендә сығарыла^[≡]. Бынан һуң бындай маркалар йыл һайын сыға башлай^[1]. Рәссам А. Шмидштейн һүрәте буйынса 1962 йылда төшөрөлгән маркала шыршы һәм ер шары фонында тыныслыҡ күгәрсене һүрәтләнгән. Марка купонында тәүге тапҡыр «Яңы йыл менән!» тигән ҡотлау яҙыуы барлыҡҡа килә.

1968 йылдың декабрендә сығарылған Яңы йыл маркаһы совет филателияһының иҫ киткес этабын билдәләй: тәүге тапҡыр СССР-ҙың Беренсе көн конверты (ru:конверт первого дня) баҫыла^[3]. Совет Яңы йыл маркалары совет халҡының уңыштарын һәм ҡаҙаныштарын сағылдыра^[1].

Рәсәйҙә беренсе Яңы йыл маркаһы 1992 йылдың 2 декабрендә сығарыла^[≡].

Ғәҙәти булмаған формаһы (ике түңәрәк мөйөш) шулай уҡ 2010 йылдың 1 декабрендә сығарылған маркаға хас. Рәссам А. Грибкова эшләгән марка һүрәтендә Ҡыш бабай биҙәктәр һәм Рәсәй флагы фонында һүрәтләнгән, ул ҡулында бирсәткә менән ҡотлау конвертын тотоп тора^[3].

СССР һәм Рәсәй яңы йыл маркалары өлгөләре

Азия һәм Һинд океаны илдәрендә Яңы йыл Ҡытай календары буйынса — ғинуар аҙағында йәки февраль башында билдәләнә^[1]. Ҡытай яңы йылына бағышланған почта маркаларын Япония, Көньяҡ Корея, Тайвань, Гонконг, Яңы Зеландия, Австралия, Канада, Франция кеүек илдәр сығара. Бындай маркалар эмиссияһы ғәҙәттә ғинуар-февралдә була.

Яңы йыл хөрмәтенә маркалар сюжеттарына, ғәҙәттәгесә, киләһе йылға тап килгән символик хайуан йәки ҡош^[1] һүрәттәре инә. Цикл 12 йылдан тора: Ҡомаҡ, Үгеҙ, Юлбарыҫ, Йорт ҡуяны, Аждаһа, Йылан, Ат, Кәзә, Маймыл, Әтәс, Эт һәм Сусҡа (Ҡабан).

Маркаларҙың һүрәттәре индивидуаль, ә бәлки сериялы булырға мөмкин. Мәҫәлән, 1992 йылдан АҠШ Ҡытай Яңы йылына арналған маркалар сығара. Улар дөйөм һүрәт тибында — төҫлө ҡағыҙҙан ҡырҡып алынған хайуандарҙың һындары һүрәте, шулай уҡ бәхетле Яңы йыл теләге булараҡ тәржемә ителгән ҡытай каллиграфик билдәләр. Бындай маркалар ҡытай ай циклындағы бөтә ун ике хайуан да күрһәтелгәнсе йыл һайын сыҡҡан.

1950 йылдан алып Япония беренселәрҙән булып Ҡытай Яңы йылы темаһына сюжеттар менән коммеморатив маркалар сығара башлай, унан һуң башҡа илдәр ҙә эйәрә:

• Көньяҡ Корея — 1959 йылдан,
• Тайвань — 1965 йылдан,
• ДРВ, Гонконг — 1966 йылдан,
• Көньяҡ Вьетнам — 1975 йылдан,
• Ҡытай Халыҡ Республикаһы — 1980 йылдан,
• Макао — 1984 йылдан,
• Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы — 1988 йылдан.

1990—2000 йылдар башында был тематиканы башҡа ҡайһы бер дәүләттәр һәм территориялар ҙа күтәреп алды, һәм улар иҫәбендә:

• Филиппин — 1991 йылдан,
• Америка Ҡушма Штаттары — 1992 йылдан,
• Бутан — 1993 йылдан,
• Австралия, Гайана, Гана, Ирландия, Ҡырғыҙстан — 1994 йылдан,
• Канада — 1997 йылдан,
• Мадагаскар — 1999 йылдан,
• Гибралтар — 2001 йылдан,
• Франция — 2005 йылдан.

Иранда 1965 йылдан яңы йыл маркалары сығарыла, унда иран флораһы һәм фаунаһы һүрәттәре бар, әммә Яңы йыл иран ҡояш календары буйынса билдәләнә, уны 21 — 22 мартта билдәләйҙәр^[1].

Бер нисә мосолман иле (Ираҡ, Мысыр, Судан, Ливия һ.б.) маркаларында буйынса күрһәтелә, уның башы Һижрәнең ай календарының тәүге айы — мөхәррәмгә тура килә. Мәҫәлән, 1975 йылда ғәрәп илдәренең почта эмиссияларында 1395 йыл күрһәтелгән^[1].

Кубала 1 ғинуар — Яңы йыл көнө генә түгел, ә Азатлыҡ утрауы маркаларында билдәләнгән Куба революцияһының Азатлыҡ һәм Азатлыҡ көнө^[1].

Эфиопияла 11 — 12 сентябрҙә билдәләнгән Яңы йыл байрамы ла 1974 йылдан Халыҡ-демократик революция көнөнә тап килә, был ошо илдең яңы йыл маркаларында сағылыш таба^[1].