Ҡаҙағстан географияһы
Ҡаҙағстан Евразия континентының үҙәгендә урынлаша һәм майҙаны буйынса донъя буйынса туғыҙынсы урынды биләй — 2724,9 мең км².
Ҡаҙағстан төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта Рәсәй менән сиктәш, көньяҡ-көнсығышта — Ҡытай менән, көньяҡта — Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Төркмәнстан менән. Каспий диңгеҙе акваторияһын Иран, Әзербайжан, Рәсәй һәм Төркмәнстан менән бүлешә.
Физико-географик яҡтан Ҡаҙағстан сиге Каспий диңгеҙе акваторияһы буйлап үтә, унан һуң Волга буйы далаһы, Дөйөм Һырт, Урал алды аша үтеп, Урал тауҙарының көньяҡ тармаҡтарын һәм уларҙың дауамы булған Муғалжарҙы кисеп үтә. Артабан көнсығышҡа, Көнбайыш Себер тигеҙлеге буйлап, Алтайға тиклем һуҙыла. Көньяҡ-көнсығышта сик Тарбағатай һәм Йоңғар һырттары буйлап үтә, көньяҡта — Тәңретау тауҙары, Туран түбәнлеге, Өсйорт платоһы буйлап Каспий диңгеҙенә тиклем һуҙыла.
Ҡаҙағстандың дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо — 13 394,6 км.
Ҡаҙағстан — ике донъя өлөшөндә урынлашҡан дәүләт, Европа һәм Азия сигендә; уның күпселек өлөшө Азияла, ә кесе өлөшө Көнсығыш Европала урынлашҡан. Совет, Рәсәй һәм Ҡаҙағстандың абруйлы сығанаҡтары буйынса, Европа һәм Азия сиге Ҡаҙағстанда Муғалжар тауҙары һәм Әмбе йылғаһы буйлап үтә, тип билдәләнә. Элек донъя өлөштәре сиге Яйыҡ йылғаһы буйлап үткән тип ҡарала, шуға күрә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа айырмалыҡтар осратырға мөмкин.
Гидрографияһы
Ҡаҙағстан Республикаһында 48 262 күл иҫәпләнә, шуларҙың 45 248-енең майҙаны 1 км²-ҙан кәм. Майҙаны 100 км²-ҙан ашҡан ҙур күлдәр — 21. Ҡаҙағстанды Каспий диңгеҙе һәм Арал диңгеҙе кеүек ҙур күлдәр йыуа. Бынан тыш, республикала донъяның иң ҙур күлдәренең береһе — Балхаш күле урынлашҡан. Күлдәр Ҡаҙағстан биләмәһендә тигеҙ урынлашмаған: бөтә күлдәрҙең 45 % — Төньяҡ Ҡаҙағстанда, үҙәк һәм көньяҡ төбәктәргә — 36 %, ҡалған өлкәләргә — 19 % тура килә. Ҡаҙағстандағы күлдәрҙең дөйөм майҙаны — 45 002 км², дөйөм һыуының күләме — 190 км³.
Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 1000 км-ҙан ашҡан 7 ҙур йылға бар. Улар араһында: Яйыҡ йылғаһы — уның өҫкө ағымы Рәсәйҙә урынлаша, ул Каспий диңгеҙенә ҡоя. Һырдарья — уның өҫкө ағымы Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан биләмәләрендә урынлаша, ул Арал диңгеҙенә ҡоя. Иртыш — уның сығанағы Ҡытайҙа, Ҡаҙағстан биләмәһендә Тубыл һәм Ишем йылғалары ҙур ҡушылдыҡтары булып тора. Республика биләмәһен киҫеп үтеп, Иртыш Рәсәйҙә Обь йылғаһына ҡоя, ә Обь Төньяҡ Боҙло океанға йүнәлә. Или йылғаһы — уның башы Ҡытайҙа урынлашҡан, ул Балхаш күленә ҡоя.
Ҡаҙағстанда ҙур һәм бәләкәй күлдәр күп. Иң ҙурҙары — Каспий диңгеҙе, Арал диңгеҙе, Балхаш, Алакүл, Яйсан, Диңгеҙ. Каспий диңгеҙенең төньяҡ өлөшөнөң ҙур өлөшө һәм көнсығыш ярынең яртыһы Ҡаҙағстанға ҡарай. Ҡаҙағстан биләмәһендәге Каспий диңгеҙе ярының оҙонлоғо — 2340 км.
Республикала дөйөм майҙаны 8816 км² булған 13 ҙур һыуһаҡлағыс бар, уларҙың һыуҙың дөйөм күләме — 87,326 км³.
