Танкистар көнө

Бөтә Союз танкистар көнө СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 11 июлендәге указы менән булдырылған. Документта ҡарар танк һәм механизацияланған ғәскәрҙәрҙең айырыуса мөһим әһәмиәтен һәм Бөйөк Ватан һуғышындағы хеҙмәттәрен, шулай уҡ Ҡораллы көстәрҙе бронетанк техникаһы менән тәьмин итеүҙә танк төҙөүселәрҙең өлөшөн иҫәпкә алып ҡабул ителеүе күрһәтелгән^[5].

Тәүҙә байрам 11 сентябрҙә билдәләнгән. 1944 йылдың ошо көнөндә Көнсығыш Карпат стратегик хәрби операцияһы барышында совет танк ғәскәрҙәре Көнсығыш Карпаттағы немец ғәскәрҙәре оборонаһын өҙөп үтә һәм уларҙың һөжүмен туҡтата^[6]. Указ буйынса Танкистар көнө йыл һайын сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнергә тейеш була^[7]. Байрам көнөндә союздаш республикаларҙың бөтә баш ҡалаларында, шулай уҡ Ленинградта, Сталинградта, Силәбелә, Горькийҙа, Түбәнге Тагилда, Свердловскиҙа, Харьковта, Омскиҙа, Хабаровскиҙа һәм Владивостокта егерме артиллерия залпы биреү ҡаралған^[8].

Бөтә Союз танкистар көнө тәүге тапҡыр рәсми рәүештә 1946 йылдың 8 сентябрендә билдәләнә. Ошо көндө Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында 4-се гвардия Кантемирово танк дивизияһының парад-маршы үтә. Унда Т-34 һәм ауыр ИС-3 танкылары, шулай уҡ ИСУ-152 үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары ҡатнаша. Дивизия менән Советтар Союзы Геройы, генерал-лейтенант Михаил Панов командалыҡ итә^[3].

Тарих фәндәре кандидаты Иван Сухов был парадтың СССР-ҙың танк ғәскәрҙәре ҡеүәтен күрһәтеү сараһы булыуын, ә танкистарҙың ул осорҙа йәмғиәттә ҙур абруй ҡаҙаныуын билдәләй^[1].

Шул уҡ көндө Түбәнге Тагилда Т-34 танкына һәйкәл асыла. Байрам салют менән тамамлана^[9][10].

1980 йылдың 1 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумының «Байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһында» указы менән байрамдың датаһы аныҡлана: Танкистар көнө сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнә башлай. Йәкшәмбегә тура килгән күсмә дата киң күләмле тантаналар үткәреү өсөн уңайлы була^[11][12][13].

Был хәрбиҙәргә һәм етештереүҙә эшләгән граждан белгестәргә байрамда ҡатнашыу мөмкинлеген киңәйтә^[12].

СССР тарҡалғандан һуң Рәсәй Федерацияһында Танкистар көнөн билдәләү йолаһы һаҡлана. Байрамдың хоҡуҡи статусы 2006 йылдың 31 майында, Рәсәй Президенты Владимир Путин «Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәрендә һөнәри байрамдар һәм иҫтәлекле көндәр булдырыу тураһында» 549-сы указға ҡул ҡуйғас, нығытыла^[14]. Указға ярашлы, Танкистар көнө һөнәри байрамдар иҫәбенә индерелә һәм сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнә^[15][16]. Документ Ҡораллы көстәрҙең төрлө төрҙәре һәм ғәскәр тармаҡтары байрамдарын берҙәм системаға берләштерә.

2026 йылда Танкистар көнө 13 сентябргә тура килә^[17].

Совет осоронда Танкистар көнөндә союздаш республикаларҙың баш ҡалаларында һәм танк эшләү предприятиелары булған ҙур сәнәғәт үҙәктәрендә артиллерия салюттары үткәрелгән^[18].

1940—1950-се йылдарҙа ҡайһы бер ҡалаларҙа танк колонналарының тантаналы марштары^[19], халыҡ байрамдары, концерттар һәм мәҙәни саралар, һәйкәлдәргә һәм мемориалдарға венок һалыуҙар ойошторола. Хәрби частарҙа һәм предприятиеларҙа тантаналы йыйылыштар, производство алдынғыларын хөрмәтләү, танкист-ветерандар менән осрашыуҙар үткәрелә. Бронетанк техникаһы етештергән заводтарҙа, шул иҫәптән Түбәнге Тагилдағы «Уралвагонзавод»та, йәмәғәт саралары уҙа.

Хәҙерге Рәсәйҙә Танкистар көнөндә танк берләшмәләре хәрби хеҙмәткәрҙәренең һәм бронетанк техникаһын етештереүҙә һәм хеҙмәтләндереүҙә ҡатнашҡан оборона-сәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәренең тантаналы теҙелеүе һәм бүләкләү саралары үткәрелә^[12]. Хәрби частарҙа техника күрһәтеү, спорт ярыштары һәм ветерандар менән осрашыуҙар ойошторола^[20]. Хәрби-техник заводтар булған ҡалаларҙа парадтар, концерттар һәм фестивалдәр үтә. Урындағы телевидениела танкистар тураһында документаль һәм нәфис фильмдар күрһәтелә, китапханаларҙа тематик күргәҙмәләр, китаптарға күҙәтеүҙәр, лекциялар һәм викториналар үткәрелә^[21].

Мәскәү төбәгендә байрамдың төп майҙансыҡтарының береһе — «Патриот» хәрби-патриотик паркы. Унда бронетехниканы хәрәкәттә күрһәтеү, интерактив майҙансыҡтар, хәрби оркестрҙар сығышы һәм оҫталыҡ дәрестәре ойошторола^[22]. Байрам барышында мемориаль объекттарға, шул иҫәптән Танк музейы биләмәһендәге билдәһеҙ танкистарҙың туғандар ҡәберлегенә, венок һәм сәскәләр һалына, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусылар бүләкләнә^[22][23].

2025 йылда Мәскәүҙең Поклонная тауындағы Еңеү музейында (рус.)баш. бронетанк ғәскәрҙәре маршалы Михаил Катуковҡа арналған күргәҙмә асыла. Экспонаттар араһында Советтар Союзы Геройы исемен биреү грамоталары, хаттар, ҡулдан эшләнгән һырлы портсигар, «Маршал йондоҙо» айырма билдәһе, хәрби форма, наградалар, архив документтары һәм фотолар була. Мәскәү өлкәһенең Черноголовка ҡалаһындағы Хәрби-техник музейҙа хәрби техника күрһәтелә^[12], ә Ҡурғанда мемориалдарға сәскә һалыу менән автойөрөш һәм байрам концерты үткәрелә.

Санкт-Петербургта төп байрам саралары Артиллерия, инженер ғәскәрҙәре һәм элемтә ғәскәрҙәре хәрби-тарихи музейында үтә. Музей алдындағы майҙанда йәки Еңеү паркында заманса хәрби техника күргәҙмәһе, тематик кино күрһәтеүҙәр һәм танк эшләү тарихы буйынса лекциялар ойошторола^[24].

Башҡортостанда Танкистар көнө уңайынан республика етәкселеге тарафынан рәсми ҡотлауҙар һәм иҫтәлекле саралар үткәрелә. 2025 йылдың 14 сентябрендә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән һәм хеҙмәт итеүсе хәрбиҙәрҙе һөнәри байрам менән ҡотлаған^[25].

2026 йылдың 13 сентябрендә байрам Стәрлетамаҡта ла билдәләнгән^[26].

2025 йылда «Башҡортостан» 31-се мотоуҡсылар полкының Советтар Союзы Геройы Сергей Зорин исемендәге танк батальоны хәрбиҙәре һөнәри байрамды хәрби дежурлыҡта билдәләгән. Был ваҡытта подразделение махсус хәрби операция барышында Красный Лиман йүнәлешендә хәрби бурыстар үтәгән^[27].

Белоруссияла Танкистар көнө сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнә^[28]. Дәүләт байрамдары һәм иҫтәлекле даталар исемлеге Белоруссия Президентының 1998 йылдың 26 мартындағы 157-се указы менән нығытылған^[29]. Байрамдың төп майҙансығы — Минск эргәһендәге «Сталин һыҙығы» тарихи-мәҙәни комплексы. Унда Белоруссия Оборона министрлығы ярҙамында хәрби-тарихи реконструкциялар, концерттар һәм танк биатлоны трассаһында күрһәтмәле заездар үткәрелә^[30][31]. Программаға «Багратион» операцияһын һәм Афған һуғышы эпизодтарын реконструкциялау, хәрби оркестрҙар һәм кинологтарҙың күрһәтмәле сығыштары инә^[31][32].

Ҡаҙағстанда Танкистар көнө 15 сентябрҙә билдәләнә^[33]. Дата 1942 йылғы ваҡиғалар менән бәйле: 15 сентябрҙә Шымкент тимер юлы хеҙмәткәрҙәре башланғысы менән республика халҡы йыйған аҡсаға төҙөлгән «Комсомолец Казахстана» тигән яҙыулы 46 танктан торған колонна фронтҡа оҙатыла^[34]. Был машиналар Бөйөк Ватан һуғышының күп кенә алыштарында, шул иҫәптән Берлин өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша^[34].

Байрам көнөндә Ҡаҙағстандың төрлө ҡалаларында, шул иҫәптән Астанала Хәрби колледжда, тантаналы саралар үткәрелә. Астанала улар армия генералы Сағадат Нурмағамбетов исемендәге Хәрби колледжда ойошторола. Сараларҙа Оборона министрлығы етәкселеге, Ҡоро ер ғәскәрҙәре командованиеһы, ветерандар, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм кадеттар ҡатнаша^[35].

Байрам уңайынан ветерандарға һәм хәрби хеҙмәткәрҙәргә грамоталар һәм рәхмәт хаттары тапшырыла. Сара почёт ҡарауылы ротаһының дефилеһы һәм концерт программаһы менән тамамланырға мөмкин^[35].

Украинала танкистарҙың һөнәри байрамы 1997 йылдың 29 авгусындағы 922/97-се президент указына ярашлы элек сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһендә билдәләнгән. 2023 йылда Танк ғәскәрҙәре көнө 14 сентябргә билдәләнә, ә элекке указ көсөн юғалта^[36].