Тихо Браге

Тюге Браге, латинса Тихо исеме менән билдәле, данлыҡлы Браге ырыуынан сыҡҡан. Тәүге йылдарын ул саҡта Данияныҡы булған Кнудструп замогында үткәрә. Был замок һуңыраҡ, Дания-Швеция һуғышынан һуң (1657—1658) бөтә көньяҡ Скандинавия менән бергә Швецияға күсә.

Тихоның атаһы Отте Брахе, күп кенә ата-бабалары кеүек үк, Дания дәүләтендә юғары хәрби һәм сәйәси вазифалар биләй. Уның игеҙәк ҡустыһы суҡындырылыр алдынан вафат була. Һуңынан уның иҫтәлегенә Тихо латин телендә ода яҙа, был уның 1572 йылда сыҡҡан беренсе баҫмаһы була^[4]. Отте ғаиләһендә 10 бала була, әммә, боронғо викинг йолаһы буйынса, малайҙарҙың береһен, Тичоны, король хәрби-диңгеҙ флоты адмиралы Юрген тәрбиәләй, ул яҡындағы Тоструп замогында йәшәй^[5].

Адмирал бик бай була, үҙенең берҙән-бер тәрбиәгә алынған улы тураһында хәстәрлек күрә һәм ул бик яҡшы белем бирә. 12 йәшендә (1559 йылдың апреле) Тихо Копенгаген университетына уҡырға инә һәм астрономия менән ҡыҙыҡһына башлай^[6][7]. Уның беренсе биографы Пьер Гассенди 1560 йылдағы Ҡояш тотолоуы уның ҡыҙыҡһыныуына ныҡ этәргес була, тип хәбәр итә (ә Браге үҙе бала сағымдан уҡ астрономия буйынса китаптар менән ҡыҙыҡһындым, тип яҙған^[8]). Копенгагенда уҡытыу сифаты насар була, һәм Браге уҡыуын Лейпцигта (1562) дауам итә, унда уның уҡытыусылары араһында Иоахим Камерарий ҙа була. Уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыусы ата-әсәһе уға юридик белем бирергә теләй^[9], Әммә уның урынына Браге төндәрен астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә, бының өсөн инструменттар ала, уларҙың бер өлөшөн һатып ала, ә бер өлөшөн үҙе эшләй.

Уҡыуын тамамлай алмай: 1565 йылдың майында сираттағы Дания-Швеция һуғышы башлана, һәм адмирал уны үҙенә Копенгагенға саҡыртып ала. Ул килеп, бер ай үткәс, батшаны ҡотҡарғанда, Юрген һыуыҡ тейҙерә һәм күп тә үтмәй вафат була^[10]. Уның бөтә байлығы 19 йәшлек Тихо Брагеға күсә.

1566 йылдың апрелендә Браге, уҡыуын тамамлау өсөн, Виттенберг университетына килә. Әммә чума эпидемияһы һөҙөмтәһендә ашығыс рәүештә Ростокка китә. Унда Браге алыҫ туғаны менән дуэлдә танауының өҫкө өлөшөн юғалта, һөҙөмтәлә ғүмере буйы протез кейергә мәжбүр була^[11]. Дуэлдең сәбәбе — өс туған ағаһы менән кемдең математик буйынса иң яҡшыһы булыуы тураһында бәхәс^[12].

1569 йылдың апрелендә Аугсбургҡа килә. Бында ул ике йыл үткәрә һәм урындағы һөнәрселәргә үҙенең һыҙмалары буйынса бер нисә астрономик инструменттар, шул иҫәптән 11 метр бейеклектәге квадрант, ярым-секстант һәм диаметры бер ярым метрлыҡ күк глобусын эшләү өсөн байтаҡ аҡса түләй. Был глобус уның айырыуса ғорурлығы була, һәм Браге ғүмеренең аҙағына тиклем унан айырылмай^[13]. Глобус Браге үлгәндән һуң 120 йыл үткәс, 1728 йылда Копенгагендағы янғында юҡҡа сыға. Браге бер үк ваҡытта алхимия һәм астрологияны өйрәнә.

Яңы инструменттарҙы Браге астрономик күҙәтеүҙәр өсөн ҡуллана. Был йылдарҙа ул күренекле ғалимдар менән хат алыша, улар араһында 1569 йылда Аугсбургҡа килгән Пётр Рамус була. Фәнни донъяла Брагеның даны арта бара^[14].

1571 йылда Тихо Браге атаһы Оттеның ҡаты ауырыуы тураһында хәбәр ала һәм Аугсбургтан китә. Отте Браге 1571 йылдың майында вафат була һәм һарайҙы ул Тихоға һәм уның ҡустыһы Йергенға тигеҙ бүлеп ҡалдыра. Тиҙҙән Браге замокта астрономия һәм алхимия менән шөғөлләнеү өсөн яҡшы йыһазландырылған лаборатория ойоштора; ағаһы Стен Билл менән берлектә ул шулай уҡ ҡағыҙ һәм быяла етештереү буйынса ике фабрика аса^[15]. Шуға ла ул астрономик күҙәтеүҙәр алып бармай тиерлек, әммә Үтә яңы йондоҙҙоң (ru:Сверхновая звезда) балҡышынан һуң Браге элекке мауығыуына кире ҡайта.

1572 йылдың 11 ноябрендә Тихо Браге, химия лабораторияһынан ҡайтып килешләй, Кассиопея йондоҙлоғонда бығаса булмаған ғәҙәттән тыш яҡты йондоҙҙо күрә. Уның планета түгеллеген шунда уҡ аңлай һәм координаталарын үлсәй башлай. Йондоҙ күктә тағы 17 ай буйына балҡый; тәүҙә ул көндөҙ ҙә күренә, әммә яйлап уның балҡышы тоноҡлана. Ошо мәлдән Тихо Браге астрономия менән ҡайтанан шөғөлләнә башлай. Хәҙерге терминология буйынса, был беҙҙең Галактикала Өр-яңы йондоҙҙоң 500 йыл эсендә беренсе балҡышы була; артабанғыһы (:) Браге үлгәндән һуң була. һәм галактикала ябай күҙгә күренгән башҡа балҡыштар күҙәтелмәй^[16].

Шул уҡ 1572 йылда Браге, үҙенең дворян туғандарының ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, Кирстина исемле ябай ҡатын-ҡыҙға өйләнә (уның менән сиркәүҙә никахлашмай)^[17]. Уларҙың һигеҙ балаһы була, уларҙың икәүһе сабый сағында вафат була.

Шундай сағыу яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеүе Европаны шаңҡыта, "күк билдәһе"н төрлөсә аңлаталар (катастрофалар, һуғыштар, эпидемиялар, ахыры заман фаразлана)^[18]. Фәнни трактаттар ҙа барлыҡҡа килә, уларҙың күпселегендә был комета йәки атмосфера күренештәре тигән хаталы раҫлауҙар була. Дуҫтары Брагены үҙенең күҙәтеүҙәре һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарырға күндерә, һәм 1573 йылда уның «Яңы йондоҙ тураһында» (лат. De Stella Nova) китабы сыға. Браге был объекттың бер ниндәй ҙә параллаксы табылманы, һәм был яңы яҡтылыҡ — йондоҙ, ул Ер янында түгел, ә кәм тигәндә планета алыҫлығында, ти^[19].

Кассиопея йондоҙлоғо картаһында Үтә яңы йондоҙҙоң урыны

Һуңыраҡ Кеплер былай тип яҙа: «Был йондоҙ бер нәмә тураһында ла алдан иҫкәртмәһә лә, һәр хәлдә, ул бөйөк астрономды барлыҡҡа килтергән»^[20].

Брагеның Данияның беренсе астрономы булараҡ абруйы нығына, һәм король уны Копенгаген университетында лекциялар уҡыу өсөн шәхсән саҡыра^[21]. Браге саҡырыуҙы ҡабул итә һәм 1574 йылдың йәйендә Кирстина менән бергә Копенгагенға килә.

Ул, бер йылдан һуң лекциялар курсын тамамлағас, сәйәхәт ҡылырға ҡарар итә. Тәүҙә ул Германияның көньяғында Касселға бара. Бында икенсе аристократ һәм фән һөйөүсе Вильгельм IV, ландграф Гессен-Кассельский 1561 йылда уҡ Европала иң ҙур обсерватория төҙөй. Улар дуҫлаша һәм аҙаҡтан хат алышалар.

Был ваҡытта Брахе, Скандинавияға ҡарағанда, йылдың аяҙ көндәре күберәк булған Аугсбургҡа йәки башҡа урынға күсеү һәм унда обсерватория төҙөү тураһында уйлай. Был хаҡта белгәс, ландграф Вильгельм Дания короле Фредерик II-гә былай тип яҙа: «Тихоға бер нисек тә китергә рөхсәт итмәгеҙ, Дания иң бөйөк биҙәге юғаласаҡ». Тиҙҙән сәйәхәт ваҡытында ландграф Копенгагенға килә һәм Брагеның фәнни эшмәкәрлегенә дәүләт ярҙамы кәрәклеге тураһында королгә үтенес менән шәхсән мөрәжәғәт итә^[22].

1576 йылдың 23 майында Дат-Норвегия короле Фредерик II Махсус указы менән Копенгагендан 20 км алыҫлыҡтағы Эресунн боғаҙында урынлашҡан Вен утрауын ғүмерлек файҙаланыуға бирелә, обсерватория төҙөүгә һәм уны хеҙмәтләндереүгә байтаҡ сумма бүленә. Был — Европала астрономик күҙәтеүҙәр өсөн махсус төҙөлгән беренсе бина. Шәхси әңгәмәлә король Тихо Браге үҙенең хеҙмәттәре менән «илде, королде һәм үҙен данлар» тигән ышаныс белдерә^[23].

Брахе үҙенең обсерваторияһын астрономия музаһы Урания хөрмәтенә «Ураниборг» («Урания замогы») тип атай, атамаһы йыш ҡына «Күк замогы» тип тәржемә ителә^[24]. Браге үҙе ҡоролманың проектын төҙөй, уның прототибы, тарихсылар фекеренсә, билдәле итальян архитекторы Андреа Палладионың эштәренең береһе. Уның менән Италия буйлап сәйәхәте ваҡытында таныша. Замок яҡтары яҡынса 18 метрлыҡ, дүрт йүнәлешкә теүәл ориентирланған квадраттан тора. Төп бинаның 3 ҡатлы һәм подвалы булған. Подвалда алхимик лаборатория һәм төрлө складтар урынлаша. Беренсе ҡатта торлаҡ йорттар һәм китапхана; унда шулай уҡ Брагеның яратҡан күк глобусы һәм тағы бер ғорурлыҡ сығанағы — стена квадранты урынлашҡан. Икенсе ҡатта 4 обсерватория була, уларҙың ҡыйығы асылмалы, дүрт йүнәлешкә ҡарай. Өсөнсө ҡатты хеҙмәткәрҙәр һәм уҡыусылар бүлмәләре биләй. Браге бөтә ҡаттарға һыу үткәрә. Ихатала ярҙамсы биналар — типография, оҫтаханалар, хеҙмәтселәр өсөн бүлмәләр һ. б. булған. Уның хеҙмәттәштәре араһында уның яратҡан һеңлеһе София -талантлы астроном, табип, химик — була, уны Браге шаяртып Урания тип атай^[25].

Батша бүлгән аҡса ҙур булһа ла, әлегә етмәй, һәм Браге байлығының күп өлөшөн Ураниборгты төҙөүгә һәм йыһазландырыуға тотона^[26].

Утрауҙа астрономик күҙәтеүҙәр өсөн шарттар ҡатмарлы була — мәҫәлән, офоҡтағы болоттар арҡаһында Меркурий бик һирәк күренә. Бынан тыш, Браге йыл һайын ул ваҡытта популяр булған астрологик календарь-альманахтар баҫтырып сығара. Элек алған тәжрибәһен файҙаланып, Браге ҡағыҙҙы урында етештерә. Двигатель булып һыу тирмәне хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта утрау халҡын яһалма быуа балығы менән тәьмин итә. 1584 йылда Ураниборг эргәһендә тағы бер замок-обсерватория төҙөлә: (Стьернеборг, «Йондоҙҙар замогы») дан. Stjerneborg). Тиҙҙән Ураниборг донъяның иң яҡшы астрономик үҙәгенә әүерелә, бында күҙәтеүҙәр үткәрелә, уҡыусылар уҡый һәм ғилми хеҙмәттәр баҫыла^[27].

1577 йылдың ноябрендә күктә сағыу комета күренә, ул тағы ла күберәк шау-шыу тыуҙыра. Тихо Браге, ул 1578 йылдың ғинуарында юҡҡа сыҡҡанға тиклем, уның траекторияһын ентекле күҙәтә. Үҙенең мәғлүмәттәрен башҡа обсерваторияларҙағы хеҙмәттәштәре алған мәғлүмәттәр менән сағыштырып, шундай һығымтаға килә: кометалар, Аристотель уйлағанса, атмосфера күренештәре түгел, ә Ерҙән ситтәге объект, Айҙан кәм тигәндә өс тапҡырға йыраҡ. 1580—1596 йылдарҙа тағы ла 6 комета күренә, уларҙың хәрәкәте Ураниборгта ентекле теркәлә^[28].

Үҙенең фәнни ҡаҙаныштарын Браге күп томлы астрономик трактатта тасуирлай. Беренсе томы Тичо Брахгеның донъя системаһына һәм 1577 йылдағы кометаға (1588) арналған. Браге артабанғы томдарҙа башҡа кометаларҙың, Ҡояш, Ай һәм планеталарҙың хәрәкәте теорияһын яҙырға ниәтләй, әммә был ниәтен тормошҡа ашырырға өлгөрмәй^[28][29].

1588 йылда Брагеның ҡурсалаусыһы король Фредерик II вафат була. Яңы король, Кристиан IV, астрономияға битараф була. 1597 йылда король Брагены финанс ярҙамынан тулыһынса мәхрүм итә. Уның һаҡлыҡ аҡсаһы ҡалмай тиерлек, барыһы ла Ураниборгҡа һалына. Унан да бигерәк, тиҙҙән ул королдән утрауҙа астрономия һәм алхимия менән шөғөлләнеүҙе тыйған хат ала^[30]. 1597 йылдың апрелендә Браге, 20 йылдан ашыу эшләгән ғилми үҙәктән бөтөнләй ҡалдырып, Ростокҡа китә.

Тиҙҙән Ураниборг һәм уның менән бәйле барлыҡ ҡоролмалар тулыһынса емерелә^[31]. Хәҙерге ваҡытта өлөшләтә тергеҙелгән^[32].

Браге 1598 йылда Прагаға күсә, унда Рудольф II һарайы математигы һәм астрологы була^[33]. Рудольф II Брагеға ҙур эш хаҡытәғәйенләй, төҙөкләндереүгә аванс, Прагалағы йорт бирә һәм обсерватория төҙөү өсөн Бенатки замогын бүлә, ләкин ҡаҙна буш тиерлек була. Браге бер үк ваҡытта бер нисә ҡатмарлы мәсьәләне хәл итә: аҡса табыу, замокты үҙгәртеп ҡороу, күп һанлы ғаиләне күсереү, фәнни ҡорамалдарҙы ташыу һәм эш хәленә килтереү. Брахе үҙенең уникаль ҡорамалдарының һәм китапханаһының күп өлөшөн Прагаға күсерә ала^[34].

Был көсөргәнешле ваҡытта Браге 20 йыл тупланған мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү өсөн талантлы йәш ярҙамсы-математик кәрәк тигән һығымтаға килә Һәм Иоһанн Кеплерҙе үҙ янына саҡыра^[35].

Немец ғалимы Прагаға 1600 йылдың ғинуарында килә. Февралдә Браге уның менән осраша һәм төп бурысын аңлата: Птолемейҙы ла, Коперникты ла алмаштырырлыҡ яңы донъя системаһын булдырыу. Ул Кеплерға төп планетаны — Марсты йөкмәтә, уның хәрәкәте Птолемей схемаһына ғына түгел, Брагеның үҙенең моделенә лә тап килмәй (уның иҫәпләүҙәре буйынса, Марс һәм Ҡояш орбиталары киҫешә)^[36]).

1601 йылда Тихо Браге һәм Кеплер яңы, аныҡланған астрономик таблицалар өҫтөндә эшләй башлайҙар, улар император хөрмәтенә «Рудольф таблицалары» (лат. Tabula Rudolphinae), тип атала; уны 1627 йылда төҙөп бөтәләр һәм XIX быуат башына тиклем астрономдар һәм матростар ҡуллана. Әммә Брагеның таблицаларға исем биреп кенә өлгөрә. Октябрҙә ҡапыл ауырып китә һәм билдәһеҙ ауырыуҙан вафат була. Кеплер әйтеүенсә, үлер алдынан ул бер нисә тапҡыр: «Тормош бушҡа үтмәне», — ти^[37].

Артабанғы бөтә китаптарында ла Кеплер Тихо Брагеға бурыслы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Кеплер үҙе, уның мәғлүмәттәрен ентекләп өйрәнеп, планеталар хәрәкәте закондарын аса.

Император үлгәс һәм Утыҙ йыллыҡ һуғыштан һуң, күп ҡорамалдар юҡ ителә, әммә Брагеның «Механика обновлённой астрономии» (1598) китабы һаҡланып ҡала.

Тихо Брагеның үлем сәбәптәре әлегә тиклем асыҡланмаған.^[38]. Легенда буйынса, Тихо Браге, һарай этикетын үтәп, төшкө аш ваҡытында король өҫтәленән китә алмай һәм бәүел ҡыуығы ярылыуы һөҙөмтәһендә вафат була. Әммә физиологик яҡтан сфинктерҙың ирекле көсөргәнешлелеге менән бәүел ҡыуығы ярылыуы мөмкин түгел^[39].

2005 йылда ағыулауҙа Кеплерҙы ғәйепләгән китап сыға^[40]. Икенсе фараз — составында терегөмөш булған дарыуҙарҙың артыҡ дозаһы менән ағыуланыу.

Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, терегөмөш миҡдары күпкә артыуы асыҡланмаған, Тихо Брагеның үлем сәбәбе — бөйөр етешһеҙлеге^[41], һәм, һөҙөмтәлә, ауыр уремия^[42][43].

Браге бөтә ғүмерен күк йөҙөн күҙәтеүгә бағышлай, үҙенең хеҙмәте һәм ынтылышы менән бығаса күрелмәгән теүәллек һәм яҡтыртыу киңлеге буйынса тиңе булмаған һөҙөмтәләргә өлгәшә^[44]. Кеплер ул «астрономияны тергеҙә» башланы, тип яҙа.

Обсерваториялағы ҡорамалдарҙың күбеһен Тихо Браге үҙе эшләгән. Үлсәүҙәрҙең аныҡлығын арттырыу өсөн ул инструменттарҙың ҙурлығын арттырып ҡына ҡалмай, үлсәү хаталарын минималь кимәлгә еткереүсе яңы күҙәтеү ысулдарын да уйлап таба^[45][46].

Телескоп уйлап табылғандан һуң, күҙәтеүҙәрҙең теүәллеге ҡырҡа арта, әммә Брагеның астрономик инструменттар механикаһын камиллаштырыуы һәм күҙәтеүҙәрҙе эшкәртеү ысулдары оҙаҡ ваҡыт әһәмиәтле булып ҡала. Ул теүәл ҡояш таблицаларын төҙөй һәм йылдың оҙонлоғон үлсәй (хата бер секундтан да кәм). 1592 йылда 777 йондоҙҙоң каталогын баҫтырып сығара, ә 1598 йылға йондоҙҙар һанын 1004-кә еткерә^[47], Европала элек ҡулланылған, күптән иҫкергән Птолемей каталогтарын алмаштыра^[48][49]. Браге Айҙың оҙонлоҡ буйынса хәрәкәтендә ике яңы тигеҙһеҙлек аса^[50][51]. Ньютонға тиклем Браге төҙөгән Ай хәрәкәте теорияһына бер ниндәй ҙә төҙәтмәләр кәрәк булмай.

Тихо Брагеның ҡайһы бер астрономик инструменттары:

Браге Коперникты тәрән хөрмәт итһә лә, уың гелиоцентрик системаһына ышанмай һәм уны математик спекуляция тип атай^[52]). Ул, Птолемей һәм Коперник тәғлимәттәренең берләштереп, үҙенең ҡапма-ҡаршылыҡлы «геогелиоцентрик» донъя системаһын тәҡдим итә: Ер хәрәкәтһеҙ, ә Ҡояш, Ай һәм йондоҙҙар уның тирәләй әйләнә; бөтә планеталар һәм кометалар Ҡояш тирәләй әйләнә. Ерҙең тәүлек эсендә әйләнеүен дә Браге танымай. XVII быуатта Браге системаһы яҡлылар араһында күренекле итальян астрономы Риччиоли була (Риччиоли фекеренсә, Юпитер һәм Сатурн Ҡояш тирәләй түгел, ә Ер тирәләй әйләнә). Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәт итеүенә дәлилдәр 1727 йылда ғына барлыҡҡа килә. Ғәмәлдә Браге системаһы күпселек ғалимдар тарафынан XVII быуатта уҡ, Коперник-Кеплер системаһы менән сағыштырғанда нигеҙһеҙ һәм яһалма рәүештә ҡатмарлы, тип кире ҡағыла.

Браге үҙенең системаһының ысынбарлығына ихлас ышана һәм үлер алдынан Кеплерҙан уны хуплауын һорай^[53]. Ул ни өсөн Коперник системаһын хаталы тип иҫәпләүен үҙенең хаттарында ентекле аңлата. Иң етди дәлилдәрҙең береһе уның йондоҙҙарҙың мөйөш диаметрын хаталы баһалауынан һәм шуның менән бәйле уларға тиклем алыҫлығынан килеп сыҡҡан. Браге иҫәпләгән алыҫлыҡтар ысынбарлыҡтағынан бер кәмерәк була һәм, әгәр Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәтен таныһаҡ, йондоҙҙарҙағы оҙонлоғоноң һиҙелерлек үҙгәреүенә килтерергә тейеш була. Ошонан сығып Браге Ерҙең хәрәкәтһеҙ булыуы тураһында һығымта яһай. Асылда, атмосфераның һынылышыы йондоҙҙарҙың күҙгә күренеп торған диаметрҙарын арттырған^[54], ә йондоҙҙар параллакстарын астрономдар XIX быуатта ғына аса.