Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы

Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы Халиҡов (рус. Габдулхак Абзалилович Халиков; 1931 йылдың 9 феврале, Ҡормантау ауылы, Башҡорт АССР-ы — 2007 йылдың 30 сентябре, Өфө, Башҡортостан Республикаhы, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, йылылыҡ һәм масса алмашыныу теорияһы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм минераль ресурстарҙы комплекслы үҙләштереү өлкәһендәге белгес[2]. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академигы), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972)[2][3]. Башҡорт дәүләт университетының физика факультеты деканы (1992—1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979)[2].

Биографияһы

1931 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Красноусол районы (хәҙерге Ғафури районы) Ҡормантау ауылында тыуған[2]. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында үҫмер сағында тыуған ауылының колхоз баҫыуҙарында эшләй[4].

1956 йылда — Өфө нефть институтын, 1979 йылда Удмурт дәүләт университетын тамамлай.

2007 йылдың 30 сентябрендә Өфө ҡалаһында 77-се йәшендә вафат була[2].

Хеҙмәт эшмәкәрлеге

1956—1957 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының «Октябрьскнефть» нефть промыслаһы идаралығында эшләй.

1962—1972 һәм 1984—1991 йылдарҙа Алма-Ата ҡалаһындағы Ҡаҙаҡ политехник институтында фәнни-педагогик эшмәкәрлек алып бара.

1973 йылдан алып өҙөклөктәр менән Башҡорт дәүләт университетында уҡыта:

  • 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика кафедраһы мөдире;
  • 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире;
  • 1992—1993 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының физика факультеты деканы вазифаһын башҡара[2].

Университетта «Гидродинамика», «Ер аҫты гидромеханикаһы» һәм «Йылылыҡ һәм масса алмашыныу теорияһы» лекциялар курсын уҡый. Ундан ашыу фән кандидаты әҙерләй[4].

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Минераль сеймалды комплекслы үҙләштереү лабораторияһы менән етәкселек итә, шулай уҡ Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының Башҡортостан йәштәр физика-техник институтының генераль директоры булып эшләй[3].

Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни тикшеренеүҙәре йылылыҡ һәм масса алмашыныу теорияһын үҫтереүгә, ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыуҙың экологик проблемаларына һәм минерал-сеймал ресурстарын комплекслы үҙләштереүгә арналған:

  • хәрәкәтсән сикле арауыҡ өлкәләрендә параболик типтағы дифференциаль тигеҙләмәләрҙе һәм һыҙыҡлы булмаған йылылыҡ үткәреү тигеҙләмәләрен сисеүҙең яҡынса аналитик ысулдарын төҙөй;
  • газ гидраттарының тарҡалыуы һәм күҙәнәкле ҡатламдарҙа нефттең урындағы газһыҙланыуының математик моделдәрен эшләй;
  • Ерҙең урындағы ялған ҡеүәтле ҡырҙарын һәм ялған ҡеүәтле ҡырҙарҙың суперпозицияланыуының физик үҙенсәлеген аса[2][4].

Яҡынса 400 фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы[2].

Хеҙмәттәре

  • Халиков Г. А. и др. Термоэрозия дисперсных пород. — Москва: Недра, 1982. — С. 216.;
  • Халиков Г. А., Толыбеков Б. С., Захаров О. П. Основы геофильтрации при повышенных градиентах давления: на примере нефтяных месторождений Западного Казахстана и Башкирской АССР. — Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1986. — С. 158.;
  • Халиков Г. А. Газовые методы интенсификации нефтедобычи. — Москва: Недра, 1997. — С. 192. — ISBN 5-247-03657-2.;
  • Халиков Г. А. и др. Проблемы освоения нефтегазовых ресурсов. — Уфа: Гилем, 1999. — С. 240. — ISBN 5-7501-0118-6..

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979)[2];
  • «СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы» күкрәк билдәһе;
  • Академик П. Л. Капица исемендәге «Фәнни асыш авторына» иҫтәлекле көмөш миҙалы[3][4][5].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 ХАЛИКОВ Габдулхак Абзалилович (урыҫ) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 И. Л. Хабибуллин. Халиков Габдулхак Абзалилович // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  3. ↑ 1 2 3 4 Халиков Габдулхак Абзалилович. Официальный сайт Академии наук Республики Башкортостан (20 август 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Владимир Романов. Габдулхак Халиков — видный представитель науки и высшей школы (К 85-летию со дня рождения). Информационное агентство «Башинформ» (9 февраль 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2026.
  5. ↑ 9 февраля: памятные даты. Газета «Вечерняя Уфа» (9 февраль 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Ильгамов М. А. Башкирская энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2011. — Т. 7 (Ф—Я). — С. 663. — ISBN 978-5-88185-075-3.;
  • Мелуа А. И. Академия естественных наук: биографии действительных членов, членов-корреспондентов и почетных академиков. — Санкт-Петербург: Гуманистика, 2000. — С. 750. — ISBN 5-86050-136-8..

Һылтанмалар

Категориялар