Ҡоно

Был хайуанды билдәләүсе лексема дөйөм славян теленән (мәҫәлән, рус. һәм укр. росомаха, бел. расамаха, пол. һәм чех rosomak). Трубачёв Олег Николаевич был лексеманы боронғо славян сығышлы тип иҫәпләй, әммә хәҙерге рус һүҙе, дөйөм алғанда, башҡа һинд-европа берләшмәләренә, шул иҫәптән хайуандарҙың һинд-европа атамалары араһында айырылып тора, тип аныҡлап, хәҙерге рус теленең «росомаха» һүҙе этимологияһында һинд-европа телдәрендә лә билдәле табулаштырыу (йәшереү) маҡсатында ҡулланылған метатеза бар, тип фаразлай. Башланғыс лексема *соромаха (бындай лексема Черкассы өлкәһендәге украин диалекттарында билдәләнә), ә фаразланған протославян *лексемаһы *sormaxa кеүек яңғырау ихтималлығы бар. Трубачёв фекеренсә, һуңғыһы башҡа һинд-европа телдәрендә һуҫар һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған йәнлектәр атамаһына бәйлелер (бор. үр. нем. harmo һәм нем. Hermelin — горностай—аҫ, лит. šarmuõ, šermuõ — горностай, дикая кошка- аҫ, ҡырағай бесәй, латыш. sar̂mulis, sermulis — горностай, ласка — аҫ, йәтсә). Шулай итеп, фаразланған праславян *sormaxa, үрҙә һанап үтелгән герман-балтик лексемалары менән бергә, боронғо һинд-европа телендә *k̂orm- тигән һуҫар һымаҡтар атамаһын аңлата. Трубачев фекеренсә,- аха суффиксы хайуандың ҙурлығын күрһәтеүсе ҙурайтыусы булып тора^[5].

Һуҫарҙар ғаиләһенең эре вәкиле. Диңгеҙ ҡондоҙона (калан) һәм Бразилия ҡамаһынан дәүмәле буйынса ҡалыша. Ауырлығы 11-19 кг^[3] (по другим источникам — от 9 до 30 кг^[6]), инә ҡоно дәүмәле буйынса яҡынса 10 %-ҡа бәләкәсерәк, ауырлығы буйынса 30 %-ҡа кәмерәк. Кәүҙә оҙонлоғо 70—86 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо — 18—23 см. Ҡоно ҡиәфәте менән айыуҙы йәки бурһыҡты хәтерләтә: кәүҙәһе төпөш, аяҡтары ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары алғыларынан оҙонораҡ, шуның арҡаһында ҡононоң арҡаһы өҫкә табан дуға рәүешендә бөгөлгән. Башы ҙур, мороно, алғы яҡтан тупаҡланып, оҙонсараҡ; ҡабарынҡы йөнлө ҡойроғо ҡыҫҡа. Аяҡ табандары артыҡ ҙур — киңлеге 10 см һәм оҙонлоғо 9 см, һәм ҡоноға тәрән, көпшәк ҡарҙа еңел хәрәкәт итергә мөмкинлек бирә. Ҙур ырғаҡ тырнаҡлы. Ҡоно тайыыш табанлы йәнлек, йәғни тотош табанына баҫып хәрәкәт итә, шуға күрә уның атлауына салышлыҡ хас.

Тештәре ҡеүәтле, ҡырҙары осло. Ҡоно тиреһе ҡуйы, оҙон, тупаҫ, түпәһенән һәм артабан яурыны һәм арҡаһы буйлап һары йәки алтын һыҙатлы көрән йәки көрән-ҡара төҫтә. Хайуандың ике: төньяҡ америка һәм европа ярым төрө бар.

XVI быуат поляк тарихсыһы Матвей Меховский үҙенең «Трактат о двух Сарматиях» тигән хеҙмәтендә ҡононо түбәндәгесә һүрәтләй:

Литвала һәм Московияла ҡоно (росомаха) атамалы башҡа урындарҙа осрамаған файҙаһыҙ һәм бик ашамһаҡ хайуан бар. Уның йөҙө менән бесәйгә, ҙурлығы яғынан эткә, кәүҙәһе һәм ҡойроғо менән ҡара төлкөгә оҡшаған; үләкһә менән туҡлана.

Ҡоно тайгала, урман-тундрала һәм өлөшләтә Евразия һәм Төньяҡ Америка тундраһында таралған.

Европала Ул Скандинавия ярымутрауының төньяғында, Финляндияла, Эстонияла, Латвияла, Литвала, Рәсәйҙә, өлөшләтә Польшала һәм Белоруссияла һаҡланған.

Рәсәйҙә уның ареалының көньяҡ сиге Тверь, Киров, Ленинград һәм Вологда өлкәләре һәм Пермь крайы аша үтә; ҡоно Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта киң таралған. Шулай уҡ Мурманск өлкәһендәге Кольск ярымутрауында, Карелияла, Псков һәм Новгород өлкәләрендә, Коми Республикаһында, Камчаткала таралған.

АҠШ-тың бер штаты, Мичиган, «ҡоно штаты» (ингл. The Wolverine State) ҡушаматы менән билдәле.

Ҡоно ғүмеренең күп өлөшөн, үҙенең территорияһы сиктәрен енестәштәренән әүҙем һаҡлап, яңғыҙ үткәрә. Ояһын аҡтарылған тамырҙар аҫтында, ҡая ярыҡтарында һәм башҡа аулаҡ урындарҙа ҡора; эңер төшөүгә, ризыҡланыыырға сыға. Ултыраҡ тормош алып барған күпселек һуҫарҙар һымаҡтарҙан айырмалы рәүештә, ҡоно дөйөм майҙаны 1500—2000 км² тәшкил иткән һунар участкаһы буйлап табыш эҙләп даими күсенеп йөрөй. Ағастарға еңел үрмәләй. Күҙҙәре үткер, ишетеү һәләтенә һәм һиҙгерлеккә эйә. Төлкө сәңкелдәүенә оҡшаған тауыштар сығара.

Ҡоно һайлансыҡ түгел: йыш ҡына бүреләр һәм айыуҙар табышының ҡалдыҡтарын ашай, аҡ ҡуяндарҙы, ҡорҙарҙы, сел-бозорҙо, сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе тота. Йыш ҡына эре тояҡлы хайуандарға һунар итә: болан һымаҡтарға, ҡоралайҙарға, ҡабарғаға, мышыға, тау һарығы архарға һөжүм итә ала. Ғәҙәттә, йәш быҙауҙар, яраланған, хәлһеҙләнгән йәки ауырыу хайуандар уның ҡорбандары булып тора. Һунарҙы йүгереп эҙәрлекләй: ҡоно шәп йүгермәй, әммә бик сыҙамлы һәм ҡорбанын хәлдән яҙҙырып ала. Йыш ҡына (йыш ҡына ҡырҡыу еҫле тамғалар ҡалдырып) һунарсыларҙың ҡышҡы өйҙәрен туҙҙыра һәм ҡапҡанға һалынған табыштарҙы урлай. Ҙур ҡонолар яңғыҙ бүреләргә һөжүм иткән осраҡтар ҙа була.

Йәйгеһен ҡош йомортҡаһы, һағыҙаҡ балағорттарын, еләк һәм бал ашай. Йылыуҙа йәки ыуылдырыҡ сәскән ваҡытта балыҡ тота, бик теләп ойоп торған (тере булмаған, йоҡлап киткән) балыҡты һайлай. Ер өҫтөндә йоҡлап ятҡан йәки ояларҙа ултырған саҡта ҡоштарға һунар итә.

Ҡоно ер өҫтөндә хәрәкәт иткән һымаҡ, ағасҡа етеҙ үрмәләй. Эре хайуандар тәрән ҡар көрттәрендә батҡан саҡта, ҡоно үҙе менән сағыштырғанда биш ҙурыраҡ тапҡырға табышын үлтерергә һәләтле. Ҡоно, Үлем янаған осраҡта, ҡама кешегә лә һөжүм итеүе мөмкин. Ҡононоң дошмандары булып тәү сиратта бүреләр, пума^[7], шулай уҡ ҡара барибал^[8] һәм һоро айыуҙар тора. Шуға ҡарамаҫтан, ҡоно ҡурҡыу белмәҫ һәм ҡурҡыныс йәнлек (уның менән тик һуҫарҙар ғаиләһенә ҡараған бал ашаусы (медоед) һинд бурһығын ғына сағыштырып була, шулай уҡ ҡуян ғаиләһенән), ҡоно осрағанда, хатта айыу ҙа уны урап үтергә тырыша.

Ҡоно тәбиғи шарттарҙа 10 йылға тиклем, ирекһеҙлектә — 17 йылға тиклем йәшәй^[9].

Парлашыу үрсеү осоронда, май айынан авгусҡа тиклем, бара. Инә ҡоно ике йылға бер тапҡыр тоҡом бирә. Ата һәм инә ҡоно бер нисә аҙна ғына бергә тора. Аталанған йомортҡа күҙәнәге шунда уҡ бүленә башламай. 7-8 ай үткәс кенә, тәғәйен эмбриональ үҫеш башлана, эффектлы йөклөлөктөң яҡынса 30-40 көнөнән һуң, йышыраҡ февраль йәки март айҙарында, аулаҡ урында инә ҡоно икенән алып дүрт көсөк тыуҙыра. Һәр береһенең ауырлығы 100 грамм самаһы була. 4 аҙнанан улар күҙҙәрен аса. Ун аҙна дауамында улар инә һөтө менән туҡлана, һуңынан инәһе уларға ярым эшкәртелгән аҙыҡ бирә. 3 айҙан һуң, йәй башында, балалар тәүге тапҡыр өңдән сыға. Йәш ҡоноларҙы инәләре тағы 2 йыл ҡарай, һуңынан улар яңғыҙаҡ тормошҡа күсә башлай^[9].

Ҡононоң тиреһе — һунарсыға һирәк осрай торған ҡиммәтле табыш. Ҡоно тиреһенән яға, муфталар, башлыҡ һәм башҡа кейем тегәләр. Ҡоно тиреһенең төп үҙенсәлеге — ул һыуыҡта бәҫләнмәй^[10].

Тәбиғәткә алынған ҡоно көсөктәре кешегә бик яҡшы ылыға һәм, ҡулға эйәләшә, уҫаллашмайҙар^[11].

Башҡа раҫлауҙар буйынса, ҡоноларҙың иреһеҙлектә тотолған бер нисә быуыны ла хатта ҡулға эйәләшмәй ҡала һәм кешегә ҡарата сикке агрессия күрһәтә^[12].

Ҡоно Мәскәү зоопаркында