Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Әҙел Әшмәнев

Әҙел Әшмәнев (1727—?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың поход старшинаһы.

Биографияһы

Әҙел Әшмәнев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан[1][2].

1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була[1][3].

1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әҙел Әшмәнев, Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Йоҡ ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылдың ғинуарында Салауат Юлаев, Батырҡай Иткинин һәм башҡалар менән бергә Көңгөр ҡалаһына һөжүмдә һәм уны ҡамауҙа ҡатнаша[4].

1774 йылдың майында Әҙел Әшмәневтең отрядын «пугачёв полковнигы» Сәйфулла Сәйҙәшев Неволино ауылына ебәрә. 1774 йылдың 19 июнендә Е. И. Пугачёв үҙе исеменән булған указды Әҙел Әшмәновҡа йүнәлтә, бында уға округ халҡы араһында «император Пётр III» файҙаһына агитация алып барырға, отрядтарҙы яңы ихтилалсылар менән тулыландырырға һәм шулай уҡ Рожденственский заводын баҫып алыуҙы кисектереп торорға тип бойора. Һуңғы бойороу Әҙел Әшмәневтең отряды Кама аша кисеүҙе һаҡлап, шуның менән Уҫыны штурмлауға әҙерләнгән баш күтәреүселәрҙең төп көстәрен ҡаплап тороуына бәйле. 22 июндә Әҙел Әшмәнев Е. И. Пугачёв менән осраша һәм ихтилалсылар отрядтарына Кама йылғаһы аша сығыуҙы тәьмин итә[4].

1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 12 июлендә Ҡазан эргәһендәге алышта Әҙел Әшмәнев әсирлеккә эләгә. И. И. Михельсон командаһы составында булған Ирәкте улусы старшинаһы Шәрип Кейеков хәстәрлеге һөҙөмтәһендә, Әҙел Әшмәнев иреккә сығарыла һәм туған яғына ебәрелә.

Тыуған ауылына ҡайтҡас, Әшмәнев һуҡырая. 1774 йылдың сентябрендә йәнә ҡулға алына һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына оҙатыла. Тикшереүселәр уның тураһында: «Сөнки ул һуҡыр, күҙҙәре буйынса эске кисерештәрен күреп булмай, әммә йөҙө һәм һөйләшеүе уны, күрәһең, яуыз кеше итеп күрһәтә», — тип яҙып ҡалдыра[3]. 1775 йылдың 5 апрелендә Сенаттың Йәшерен экспедицияһы хөкөмө (императрица Екатерина II тарафынан раҫланған) буйынса, Әшмәнев ғүмерлек каторгаға хөкөм ителә, ләкин һуҡыр булыуы сәбәпле язанан азат ителә: уны сыбыртҡы менән һуғып, тыуған яғына ҡайтаралар, артабан ауылынан сығармаҫҡа һәм уға ҡарата ихтирам күрһәтмәҫкә бойорола[3]. Артабанғы яҙмышы һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ[1][4].

Баһалау һәм историография

Әҙел Әшмәневтең биографияһы архив документтары нигеҙендә Рәсәй дәүләт боронғо акттар архивы (РГАДА) материалдары буйынса тергеҙелгән. Уның эшмәкәрлеген өйрәнеүгә тикшеренеүсе Р. В. Овчинников ҙур өлөш индергән: ул Пугачёвтың исемле указын баҫтырған һәм тикшереү материалдарын анализлаған[3]. Һаҡланған сығанаҡтар Әшмәневте Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында ихтилалсыларҙың күренекле етәкселәренең береһе булараҡ баһаларға мөмкинлек бирә: ул хәрби етәксе генә түгел, ә халыҡ араһында агитация ойоштороусы ла булған.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Кулбахтин Н. М. Әҙел Әшмәнев // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  2. ↑ Хәҙерге Пермь крайының Барҙы районы
  3. ↑ 1 2 3 4 Овчинников Р. В. Адыл Ашменев. Культурно-социальный образовательный портал «Научное наследие Урала» (1 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 март 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — ISBN 978-5-295-04683-4.

Әҙәбиәт

  • История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов. — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — 476 с. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
  • Кулбахтин Н. М. Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
  • Овчинников Р. В. Именной указ Е. И. Пугачева башкирскому походному старшине Адылу Ашменеву // История СССР. — М., 1972. — № 2. — С. 121—125.
  • Таймасов С. У. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. — Уфа: Китап, 2000. — 376 с. — ISBN 5-295-02163-7.

Һылтанмалар

Категориялар